BAHÇELERİMİZ BÜYÜRKEN VİCDANIMIZ KÜÇÜLMESİN

İki Bahçe Sahibinin Kıssasından Servet, Kul Hakkı ve Toplumsal Adalete Bakış

Dr. Mustafa Uz

Din, hayatın belli zamanlarına ve mekânlarına sıkıştırılabilecek bir inanç sistemi değildir; insanın evindeki, iş yerindeki, ticaretindeki ve toplum içindeki her davranışı inancının bir parçasıdır. Bu bakımdan Kehf Suresi’nde anlatılan iki bahçe sahibi kıssası, yalnızca geçmişe ait bir hikâye değil; servet ve güç karşısında ahlâkî ölçülerini kaybeden her dönemin insanına yöneltilmiş güçlü bir uyarısıdır.

Kıssa, iki insanın sahip oldukları imkânlar karşısındaki farklı tutumlarını gözler önüne serer. Bunlardan birine iki üzüm bağı verilmiş, bağların çevresi hurmalıklarla kuşatılmış, aralarından da bir ırmak akıtılmıştır. Her iki bahçe ürünlerini bolca vermekte, sahibine önemli bir servet sağlamaktadır. Diğerinin ise aynı ölçüde imkânı bulunmamaktadır. Ancak kıssanın asıl konusu iki insan arasındaki ekonomik fark değil, bu farkın insanların düşüncelerinde, karakterlerinde ve davranışlarında meydana getirdiği değişimdir. Çünkü insanın zengin olması tek başına bir kusur değildir. Kur’an, çalışmayı, üretmeyi, kazanmayı ve sahip olunan nimetlerden yararlanmayı yasaklamaz. Eleştirilen husus; insanın malı ve mülkü hayatının merkezine yerleştirmesi, sahip olduklarını kendisine mutlak bir üstünlük kazandıran değerler olarak görmesi, başkalarını küçümsemesi ve Allah’a karşı sorumluluğunu unutmasıdır. İki bahçe sahibi kıssası, tam da bu noktada bugünün insanına ayna tutmaktadır. Kıssanın asıl muhatabı, yalnızca servet sahibi olanlar değil; elindeki imkânı kendisini başkalarından üstün görmenin gerekçesi hâline getiren herkestir.

Servet insanı yüceltir mi, yoksa kendi hakikatinden uzaklaştırır mı?

Bahçe sahibi, arkadaşına karşı kendisini üstün görmektedir. Sahip olduğu malın çokluğuyla övünmekte, bahçelerinin güzelliğini ve verimliliğini bir güç göstergesi olarak kullanmaktadır. Hatta onunla konuşurken mal ve evlat bakımından kendisini daha üstün gördüğünü açıkça dile getirmektedir (Kehf 18/34). Burada dikkat çekilen husus, zenginliğin insanın benliğinde meydana getirdiği değişimdir. Mal, onun için artık bir nimet olmaktan çıkmış, üstünlük iddiasının dayanağına dönüşmüştür.

Bugün çevremize baktığımızda bu anlayışın farklı biçimleriyle karşılaşmıyor muyuz? İnsanlar bazen sahip oldukları evlerin, arabaların, şirketlerin, makamların, unvanların ve banka hesaplarının büyüklüğüne göre kendilerine değer biçiyorlar. Bir insanın kişiliği, ahlâkı, dürüstlüğü ve topluma katkısı yerine ne kadar malı olduğu, hangi makamda bulunduğu, kimleri tanıdığı ve hangi çevreye mensup olduğu önemsenebiliyor. Böyle bir anlayışta insan, insan olduğu için değil, sahip oldukları ölçüsünde değer görüyor.

Oysa servet, sahibini başkalarından üstün kılan bir ayrıcalık değildir. Aksine, imkânı artan insanın sorumluluğu da artar. Bir insanın elinde daha fazla imkân varsa daha fazla insanın hayatına dokunabilir, daha çok ihtiyacı karşılayabilir, daha fazla insanın hakkını koruyabilir. Servetin gerçek değeri, ne kadar biriktirildiğinde değil, hangi amaçla ve nasıl kullanıldığında ortaya çıkar.

Ne var ki bazı insanlar zenginleştikçe mütevazı olmak yerine kibirlenmekte, kazandıkça paylaşmak yerine daha fazlasını biriktirmekte, makam sahibi oldukça insanlara yakınlaşmak yerine onlardan uzaklaşmaktadır. Kendilerinden daha az imkâna sahip olanları küçümsemekte, yoksulluğu bir kusur, zenginliği ise üstünlük işareti gibi değerlendirmektedirler. Oysa insanın maddî durumu onun Allah katındaki değerini belirlemez. Kur’an, insanlar arasındaki gerçek üstünlüğün mal, soy, makam ve güçle değil, takva ile ölçüleceğini bildrir. (Hucurât 49/13).

İki bahçe sahibi, servetinin kendisini üstün kıldığını düşünürken aslında kendi ahlâkî yoksulluğunu ortaya koymaktadır. Bugün de insanın sahip olduğu maldan çok, o mal karşısında nasıl bir karakter sergilediğine bakmak gerekir. Çünkü servet insanın elinde bir nimet olabilir; fakat kalbinde bir üstünlük tutkusuna dönüşürse insanı kendisine esir eder.

Kazancın içinde kimin hakkı var?

Kıssanın bugünkü sosyal hayatla en önemli bağlantılarından biri, kazanç ve hak meselesidir. Bir bahçe, yalnızca sahibinin elindeki topraktan ibaret değildir. O bahçenin yetişmesinde suyun, toprağın, güneşin, iklimin, emeğin ve çeşitli imkânların payı vardır. İnsan üretir, çalışır, yatırım yapar; fakat üretimin ortaya çıkmasını sağlayan nimetlerin tamamını kendisinin meydana getirdiğini söyleyemez. Aynı durum bugünün ekonomik hayatı için de geçerlidir. Bir fabrika sahibi, iş yerini kendi sermayesiyle kurmuş olabilir. Bir şirket yöneticisi, yıllar süren çalışmasıyla işletmesini büyütmüş olabilir. Bir esnaf, dükkânını kendi emeğiyle ayakta tutmuş olabilir. Ancak bu üretim ve kazanç sürecinde çalışanların, tedarikçilerin, müşterilerin ve toplumun da payı vardır. Dolayısıyla kazancı yalnızca kendi başarısının sonucu sayıp başkalarının haklarını görmezden gelmek, ahlâkî bir sorumsuzluktur.

Bugün bazı iş yerlerinde çalışanların emeğinin karşılığı zamanında verilmemekte, ücretler çeşitli gerekçelerle geciktirilmekte, fazla mesailer karşılıksız bırakılmakta, çalışanların sosyal hakları ihmal edilmekte, iş güvenliği bir maliyet unsuru olarak görülmektedir. İşveren, kendi kazancını artırmak için çalışanın ücretini azaltmayı, hakkını geciktirmeyi veya emeğini olduğundan daha düşük göstermeyi normal karşılayabilmektedir. Hatta bazen bu uygulamalar, ticaretin gereği veya piyasa şartlarının zorunluluğu gibi ifadelerle meşrulaştırılmaya çalışılmaktadır.

Peki, bir insanın emeğinden yararlanıp onun hakkını vermemek nasıl bir kazançtır? İşçinin alın teri üzerinden büyüyen bir servetin bereketinden söz edilebilir mi? Çalışanın hakkını eksik vererek elde edilen kazanç, sahibine gerçek anlamda zenginlik sağlayabilir mi?

Kur’an, insanların mallarını haksız yollarla yemelerini yasaklar (Bakara 2/188; Nisâ 4/29). Bu ilke, yalnızca büyük çaplı dolandırıcılıkları değil, küçük görülen fakat insanların haklarını eksilten her türlü haksız kazancı da kapsayan temel bir ahlâk ölçüsüdür. Bir işçinin ücretini eksik ödemek, bir müşteriyi yanıltmak, bir ortağın hakkını gizlemek, bir borcu bilerek geciktirmek veya bir malın kusurunu saklamak, farklı biçimlerde ortaya çıksa da aynı sorunun parçalarıdır: Başkasının hakkını kendi çıkarına dönüştürmek.

Bir işverenin çalışanına ücretini ödemesi, yaptığı bir iyilik değildir. Bu, çalışanın hakkıdır. Bir insanın emeğinin karşılığını vermek, lütuf değil adalettir. Yardım ile hak teslimini birbirine karıştırmamak gerekir. İşçinin ücretini eksik verip bayramda ona bir paket hediye etmek, hakkın yerini tutmaz. Çalışanını yıllarca düşük ücretle çalıştırıp ihtiyaç duyduğunda ona küçük bir yardımda bulunmak da adaletin gereğini yerine getirmek anlamına gelmez.

İnsanın kazancı artarken başkasının hakkı eksiliyorsa, orada yalnızca ekonomik bir mesele değil, açık bir ahlâk sorunu vardır. Çünkü kazancın miktarı kadar, elde ediliş biçimi de önemlidir. Haksızlık üzerine kurulan bir zenginlik, görünüşte sahibini yükseltse bile gerçekte onun sorumluluğunu ağırlaştırır.

Ticarette hile, kazançta bereketi yok eder

İki bahçe sahibinin hikâyesi, yalnızca servetin insanı nasıl etkilediğini değil, insanın kazancına ve sahip olduğu imkânlara nasıl baktığını da düşündürmektedir. Bugün ticaret hayatında karşılaştığımız bazı davranışlar bu bakımdan ciddi bir toplumsal problem oluşturmaktadır.

Malın kusurunu gizlemek, ölçüyü ve tartıyı eksik yapmak, ürünün niteliği hakkında yanlış bilgi vermek, sahte belge düzenlemek, fiyatı olduğundan farklı göstermek, müşterinin bilgisizliğinden yararlanmak, borç ve alacak hesaplarında karşı tarafı yanıltmak… Bunların her biri, kazancı artırmak için başvurulan fakat toplumsal güveni aşındıran davranışlardır.

Bir satıcı, müşterisinin bilmediği bir kusuru saklayarak malını satabilir. Bir müteahhit, binanın yapımında kullanılması gereken malzemeden tasarruf ederek daha fazla kazanç elde etmeye çalışabilir. Bir işletme, kaliteli ürün görüntüsü vererek düşük nitelikli malı yüksek fiyatla pazarlayabilir. Bir aracı, taraflardan birinin bilgisizliğini fırsata dönüştürebilir. Bunlar kısa vadede kazanç gibi görünse de uzun vadede güveni, itibarı ve toplumsal dayanışmayı ortadan kaldırır.

Kur’an’ın ölçü ve tartı konusunda yaptığı uyarılar son derece açıktır. Mutaffifîn sûresinin ilk âyetlerinde, insanlardan alırken ölçüyü tam alan, fakat onlara verirken eksilten kimseler şiddetle eleştirilir (Mutaffifîn 83/1-3). Bu uyarı, yalnızca çarşıdaki terazinin doğru tartmasıyla sınırlı değildir. İnsan ilişkilerinde de adil olmayı gerektirir. Kendi hakkını tam isteyen fakat başkasının hakkını eksik veren anlayış, ölçü ve tartıdaki hilenin toplumsal hayata yayılmış biçimidir.

Kendimize sormamız gereken soru şudur: Başkasından beklediğimiz dürüstlüğü biz de gösteriyor muyuz? Alırken hassas, verirken kayıtsız mı davranıyoruz? Kendi menfaatimiz söz konusu olduğunda hakkımızı titizlikle savunurken başkasının hakkını aynı titizlikle koruyor muyuz?

Adalet, yalnızca insanın kendisi için istediği bir hak değildir. Başkaları için de aynı ölçüyü kabul edebilmektir. Kıssadaki bahçe sahibi, elindeki imkânların kendisine üstünlük kazandırdığını düşünürken bu ölçüyü kaybetmiştir. Bugün de kazancını artırmak için dürüstlükten uzaklaşanlar, aslında yalnızca karşısındakini değil, toplumsal güveni de zarara uğratmaktadır.

Yoksulun hakkı, zenginin lütfu değildir

Toplumların en önemli sorunlarından biri, zenginlik ve yoksulluk arasındaki uçurumun büyümesidir. Bir tarafta ihtiyaç fazlası imkânlara sahip olduğu hâlde daha fazlasını biriktirme peşinde koşanlar, diğer tarafta temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan insanlar bulunmaktadır. Bir tarafta kullanılmayan evler, lüks tüketim ve gösterişli hayatlar; diğer tarafta kirasını ödeyemeyen, çocuğunun eğitim masrafını karşılayamayan, sağlık ve gıda ihtiyaçlarını gidermekte zorlanan aileler vardır.

Elbette herkesin maddî imkânı aynı olmayacaktır. İnsanların gelirleri, meslekleri, çalışma şartları ve sahip oldukları imkânlar farklıdır. Ancak bu farklılık, ihtiyaç sahiplerinin görmezden gelinmesini haklı çıkarmaz. Kur’an, malın yalnızca zenginler arasında dolaşan bir imkânâ dönüşmemesini ister (Haşr 59/7). Zekât, infak ve sadaka hükümleri de toplumsal dayanışmanın temelini oluşturur.

Ne yazık ki bazı insanlar yoksula yardım etmeyi bir sorumluluk olarak değil, kendi takdirlerine bağlı bir iyilik olarak görmektedir. İhtiyaç sahibinin onurunu inciten, yardım ederken başına kakan, yaptığı iyiliği başkalarının önünde anlatan veya yardımın karşılığında minnet bekleyen bir anlayışla karşılaşıyoruz. Oysa gerçek yardım, insanın onurunu koruyarak yapılır. İhtiyaç sahibini küçük düşürmek, onun çaresizliğini istismar etmek, yardımın ahlâkî değerini ortadan kaldırır.

Daha da önemlisi, yoksulun hakkı yalnızca gönüllü yardımlardan ibaret değildir. Bir toplumda insanların emeğinin karşılığını alamaması, adil fırsatlara ulaşamaması, eğitim ve sağlık imkânlarından yeterince yararlanamaması, yetimlerin ve kimsesizlerin korunmaması da sosyal adalet meselesidir. Yoksula yardım etmek elbette önemlidir; ancak yoksulluğu meydana getiren haksızlıkları önlemek de en az yardım kadar önem taşır.

Bir insanı sürekli yardıma muhtaç bırakan şartları sorgulamadan, ona ara sıra yardım etmekle yetinmek yeterli değildir. Asıl hedef, insanların emekleriyle geçinebilecekleri, haklarının korunduğu, fırsat eşitliğinin sağlandığı ve kimsenin başkasının insafına terk edilmediği bir toplum oluşturmaktır.

Yoksula yapılan yardımın bir gösteriş aracına dönüşmesi de üzerinde durulması gereken ayrı bir sorundur. Yardımın fotoğrafını çekip paylaşmak, ihtiyaç sahibinin mahremiyetini ve onurunu zedeleyebilecek biçimde onu teşhir etmek, iyiliği reklam malzemesi hâline getirmek, yardımın özündeki merhamet ve samimiyetle bağdaşmaz. Kur’an, yapılan iyiliğin başa kakılmasını ve incitici sözlerle değersizleştirilmesini yasaklar (Bakara 2/262-264). Demek ki önemli olan yalnızca ne verdiğimiz değil, verirken karşımızdakine nasıl davrandığımızdır.

Gösteriş, israf ve tüketim tutkusu

İki bahçe sahibi, sahip oldukları nimetleri bir şükür vesilesi olarak değerlendirmek yerine onlarla övünmektedir. Bugünün tüketim kültüründe de benzer bir anlayışla karşılaşıyoruz. İnsanlar bazen ihtiyaçları için değil, başkalarına kendilerini göstermek için harcama yapmaktadır. Evler, arabalar, kıyafetler, tatiller, düğünler ve çeşitli organizasyonlar, ihtiyaç ve imkân ölçüsünden çıkarılarak bir gösteriş yarışına dönüştürülebilmektedir.

Bir insanın kazancını nasıl değerlendirdiği elbette kendisini ilgilendirir. Ancak israfın, gösterişin ve tüketim hırsının toplumsal sonuçları vardır. Bir tarafta temel ihtiyaçlarını karşılayamayan insanlar varken diğer tarafta sırf başkalarına üstünlük göstermek için yapılan ölçüsüz harcamalar, toplumun vicdanını yaralamaktadır.

Özellikle düğünlerde, nişanlarda, sünnet törenlerinde ve çeşitli sosyal etkinliklerde ortaya çıkan aşırı harcamalar, aileleri borç altına sokabilmekte; insanlar kendi imkânlarını aşan bir hayatı sürdürmeye zorlanabilmektedir. Birbirleriyle yarışan aileler, mutluluğu gösterişte aramakta; yapılan harcamaların gerçek ihtiyaçlarla ilgisi giderek azalmaktadır. Birkaç saatlik bir tören için yıllarca ödenecek borçların altına girilmesi, toplumsal bir alışkanlık hâline geliyorsa burada yeniden düşünülmesi gereken bir değerler sorunu vardır.

Kur’an, yiyip içmeyi ve nimetlerden yararlanmayı yasaklamaz; fakat israfı da meşru görmez (A‘râf 7/31). İsraf, yalnızca gereğinden fazla tüketmek değildir. Bir nimeti yerinde kullanmamak, başkasının ihtiyacını görmezden gelerek kendi konforunu sınırsızlaştırmak da ahlâkî bir sorun hâline gelebilir. İnsan, sahip olduğu imkânlarla elbette güzel bir hayat yaşayabilir. Fakat güzel yaşamak ile gösteriş yapmak aynı şey değildir. İnsanın değerini kullandığı eşyanın markası, evinin büyüklüğü veya arabasının modeli belirlemez. Bunlar değişebilir, eskir, elden çıkabilir. Kalıcı olan, insanın karakteri ve geride bıraktığı iyiliktir.

Makam, güç ve çevre sahibi olmanın verdiği güven

Bahçe sahibi, yalnızca malının çokluğuyla övünmemekte; çevresine, gücüne ve sahip olduğu imkânlara da güvenmektedir. Sahip olduğu servetin kendisini dokunulmaz kılacağını düşünmektedir. Kur’an, onun bahçesine girerken bu güven duygusuyla hareket ettiğini, kıyametin kopacağına ihtimal vermediğini ve Rabbine döndürülse bile daha iyisini bulacağını zannettiğini aktarır (Kehf 18/35-36).

Bu anlayışın bugünkü karşılıklarından biri de makam ve güç sahibi olmanın verdiği güven duygusudur. Bazı insanlar sahip oldukları makamı, tanıdıkları kişileri, ekonomik güçlerini veya sosyal çevrelerini her türlü sorunun üstesinden gelebilecek bir güvence gibi görmektedir. Hukukun, adaletin ve hakkaniyetin yerine ilişkilerin, nüfuzun ve kişisel çıkarların geçmesi de bu anlayışın toplumsal hayattaki yansımalarındandır.

Bir işe alınırken liyakat yerine yakınlığın esas alınması, bir göreve getirilirken ehliyetin değil tanıdıkların etkili olması, hak edenin önüne başka insanların geçirilmesi, kamu imkânlarının belli çevrelerin çıkarına kullanılması, makamın kişisel menfaat için değerlendirilmesi toplumun adalet duygusunu zedeler. Bir makam, sahibine insanları ezme hakkı vermez. Bir yönetici, kendisine emanet edilen yetkiyi şahsî mülkü gibi kullanamaz. Bir kamu görevlisi, görevini yakınlarına ayrıcalık sağlamak için değerlendiremez. Bir kurum yöneticisi, çalışanların hakkını kendi keyfine göre belirleyemez. Çünkü makam da servet gibi bir imtihandır. Yetki, ayrıcalık değil sorumluluk; yönetmek ise hükmetmek değil, adaletle hizmet etmektir.

İnsanlar bazen kendilerini eleştirenleri susturabileceklerini, haklarını arayanları etkisiz bırakabileceklerini veya sahip oldukları güç sayesinde hesap vermekten kurtulabileceklerini zannederler. Oysa hiçbir makam ve hiçbir güç insanı hesap verme sorumluluğundan kurtarmaz. Bahçe sahibi nasıl ki bahçelerinin sonsuza kadar kendisine kalacağını düşünüyorsa, makamın ve nüfuzun kalıcı olduğunu zannedenler de aynı yanılgıya düşmektedir.

Ölüm ve diriliş gerçeğini unutan insan

Kıssanın en dikkat çekici yönlerinden biri, bahçe sahibinin ahiret konusundaki düşüncesidir. Sahip olduğu servetin kendisini kalıcı bir güvenceye kavuşturduğunu zannetmekte, kıyametin kopacağına ihtimal vermemekte, Allah'ın huzuruna çıkarılsa bile daha iyi bir karşılık bulacağını düşünmektedir.

Burada karşımıza yalnızca ahireti inkâr eden bir insan değil, dünya hayatını mutlaklaştıran bir zihniyet çıkmaktadır. Bu insan için önemli olan sahip olduklarıdır. Ölüm, hesap ve sorumluluk düşüncesi hayatında belirleyici değildir. Dolayısıyla davranışlarını da bu anlayış şekillendirmektedir. Ahiret inancı, insanın yalnızca ölümden sonra ne olacağına ilişkin bir kabul değildir. Aynı zamanda dünyada nasıl yaşaması gerektiğini belirleyen ahlâkî bir bilinçtir. Hesap vereceğini bilen insan, başkasının hakkını yerken daha dikkatli davranır. Bir yetimin malını kullanırken, bir işçinin ücretini belirlerken, bir müşteriye mal satarken, bir insan hakkında hüküm verirken kendisini sınırsız görmez.

Bugün dinî kavramları sıkça kullandığımız hâlde bu kavramların hayatımızdaki karşılığını yeterince sorguluyor muyuz? Ahirete inandığını söyleyen bir insan, ticaretinde hile yapabiliyorsa, işçisinin hakkını eksik verebiliyorsa, komşusunun mağduriyetini görmezden gelebiliyorsa, kamu malını kendi malı gibi kullanabiliyorsa burada inanç ile davranış arasında ciddi bir uyumsuzluk var demektir.Namaz kılmak, oruç tutmak, hac ve umre yapmak elbette dinî hayatın önemli ibadetleridir. Ancak bunların insanın ahlâkına ve toplumsal ilişkilerine yansıması da gerekir. İbadetlerini yerine getirdiği hâlde insanlara haksızlık eden, başkasının malına göz diken, yalan söyleyen, verdiği sözü tutmayan ve kul hakkını önemsemeyen bir insan, kendi dinî hayatını yeniden gözden geçirmelidir. Çünkü ahiret bilinci, insanı yalnızca ibadet esnasında değil, hayatın her alanında sorumlu kılmalıdır. İnsanların görmediği yerde de dürüst olmak, kimsenin denetlemediği zamanda da hakkı korumak, çıkarına aykırı olsa bile adaletten ayrılmamak bu bilincin gereğidir. Hesap günü düşüncesi, insanı hayattan koparan değil, hayatın içinde daha adil ve daha sorumlu kılan bir bilinç olmalıdır.

Başkasının başarısına tahammül edememek

Kıssada daha az imkânâ sahip olan kişinin tavrı da üzerinde durulması gereken bir örnektir. Bu kişi, arkadaşının serveti karşısında ezilmemekte, onunla konuşurken yaratılışını ve Allah'ın nimetlerini hatırlatmaktadır. Sahip olduğu imkânların azlığı, onun düşünce ve inanç bakımından daha aşağı bir konumda olduğu anlamına gelmemektedir.

Bugün toplumumuzda sıkça karşılaştığımız problemlerden biri de insanların birbirlerinin başarısını kabullenmekte zorlanmasıdır. Bir kimse bir işte başarılı olduğunda onu takdir etmek yerine başarısını küçümsemek, hakkında dedikodu yapmak, emeğini görmezden gelmek veya başarısının arkasında mutlaka başka bir sebep aramak gibi davranışlar yaygınlaşabilmektedir.

Bazen bir insanın yükselmesi, başka bir insanın huzursuzluğuna sebep olabilmektedir. Kıskançlık, haset, çekememezlik ve rekabet duygusu; aile ilişkilerinden iş hayatına, eğitim kurumlarından sosyal çevrelere kadar pek çok alanda güveni zedelemektedir. İnsanlar birbirlerinin iyiliğini istemek yerine birbirlerini geçmeye, hatta bazen geride bırakmaya odaklanmaktadır.

Oysa toplumun gelişmesi, insanların birbirlerinin başarısına engel olmasıyla değil, birbirlerine destek olmasıyla mümkündür. Bir öğretmenin yetiştirdiği öğrencinin başarısından gurur duyması, bir yöneticinin çalışanlarının gelişmesini desteklemesi, bir esnafın başka bir esnafın kazancını düşmanlık sebebi saymaması, bir ailenin çocuklarının başarılarını kıskançlık konusu yapmaması gerekir.

İki bahçe sahibi kıssası, insanın sahip olduğu imkânların başkasına karşı üstünlük aracı hâline getirilmesini eleştirirken toplumsal ilişkilerde tevazu ve saygının önemini de hatırlatmaktadır. İnsan, başkasının elindeki nimeti kıskanmak yerine kendi sorumluluğuna bakmalı; başkasının başarısını küçültmek yerine kendi emeğini ve ahlâkını geliştirmeye çalışmalıdır.

Aile içinde de aynı anlayışla karşılaşmıyor muyuz?

Servet ve üstünlük tutkusu yalnızca iş hayatında veya ticarette ortaya çıkmaz. Aile ilişkilerinde de kendisini gösterebilir. Miras paylaşımında kardeşlerin birbirlerinin hakkını gözetmemesi, anne ve babanın malı üzerinde baskı kurulması, kız çocuklarının miras hakkını çeşitli gerekçelerle kısıtlamaya çalışılması, yaşlı anne ve babanın bakım sorumluluğundan kaçınılması bu sorunların başlıcalarıdır.

Bir insanın malı ve mülkü, çocukları veya yakınları arasında adaletsizliğe sebep olmamalıdır. Miras paylaşımında güçlünün zayıfı ezmesi, aile içindeki güveni ve kardeşlik bağlarını zedeler. Özellikle anne ve babanın hayattayken mallarını devretmesi veya miras konusunda karar vermesi sırasında çocuklar arasında ayrım yapılması, ileride telafisi zor kırgınlıklara yol açabilir.

Aile içinde maddî imkânı fazla olanların diğerlerini küçümsemesi, kardeşler arasında ekonomik üstünlük kurmaya çalışması veya yaşlı anne ve babayı yalnızca malları üzerinden değerlendirmesi de insanî değerlerle bağdaşmaz. Bir insanın anne ve babasına gösterdiği saygı, yalnızca onların varlıklı oldukları dönemde değil, ihtiyaç duydukları ve bakıma muhtaç hâle geldikleri zaman da devam etmelidir.

Kur’an, yetimlerin mallarının korunmasını, miras haklarının gözetilmesini ve insanlar arasında adaletle hükmedilmesini emreder (Nisâ 4/2, 4/7, 4/58). Bu hükümler, malın yalnızca ekonomik bir değer olmadığını; aynı zamanda emanet ve hak meselesi olduğunu gösterir.

İki bahçe sahibinin servet karşısında yaşadığı ahlâkî değişim, aile içinde de dikkatle düşünülmelidir. Çünkü insanın gerçek karakteri, yalnızca yabancılarla ilişkilerinde değil, en yakınlarının haklarını korurken de ortaya çıkar. Başkasına karşı adil görünmek kolay olabilir; asıl sınav, kendi çıkarımızın söz konusu olduğu yerde adaleti koruyabilmektir.

Doğal nimetleri tüketmek, gelecek nesillerin hakkını gözetmemek

Kıssada iki bahçenin suyu, toprağı ve ürünleriyle birlikte anlatılması da insanın tabiatla ilişkisini düşünmeye imkân verir. Bahçe, yalnızca bir mülk değil, aynı zamanda Allah'ın insanlara sunduğu doğal nimetlerin bir örneğidir. İnsan bu nimetlerden yararlanabilir; ancak onları sorumsuzca tüketme ve tahrip etme hakkına sahip değildir.

Bugün su kaynaklarının kirletilmesi, ormanların yok edilmesi, tarım alanlarının amaç dışı kullanılması, toprağın verimsizleştirilmesi ve çevrenin kirletilmesi önemli toplumsal sorunlardır. Bir tarafta su sıkıntısı yaşayan yerleşim yerleri bulunurken diğer tarafta suyun ölçüsüzce tüketilmesi, gelecek nesillerin ihtiyaçlarının yeterince dikkate alınmadığını göstermektedir.

Doğal kaynakları yalnızca bugünkü kazancımız için kullanmak, gelecek kuşakların hakkını ihmal etmektir. Bir şirketin veya kişinin kısa vadeli kazanç uğruna çevreyi kirletmesi, toplumun ortak yaşam alanına zarar vermesi, bahçe sahibinin nimetleri kendisine ait ve sonsuz bir imkân gibi görmesinden farklı değildir.İnsana verilen nimetler, sınırsızca tüketilmesi için değil, ölçülü ve sorumlu biçimde kullanılması için vardır. Bu nedenle çevreyi korumak da ahlâkî ve toplumsal bir sorumluluktur. Suya, toprağa, ağaca ve canlılara karşı gösterilen duyarlılık, insanın emanet bilincinin bir parçasıdır. Bugünün insanı, yalnızca kendisinin değil, henüz doğmamış nesillerin de hayat hakkını düşünmek zorundadır.

Bahçeler yıkılmadan önce düşünmek

Kıssanın sonunda bahçe sahibinin bütün imkânları yok olur. Bağları harap olur, emek verdiği ürünler elinden çıkar ve bir zamanlar kendisini güçlü hissettiren serveti ortadan kalkar. O da yaptığı harcamalar ve kaybettiği imkânlar karşısında ellerini ovuşturarak pişmanlık duyar. Fakat artık iş işten geçmiştir (Kehf 18/42).Bu son, insanın sahip olduğu imkânların kalıcı olmadığını açıkça göstermektedir. Mal, mülk, makam, itibar ve güç bir gün elden çıkabilir. İnsan, kendisini güvende hissettiren bütün imkânlarını kısa bir zaman içinde kaybedebilir. Ancak asıl kayıp, insanın bu nimetleri kullanırken yaptığı haksızlıkların ve ihmal ettiği sorumlulukların hesabıyla karşılaşmasıdır.Bugün toplum olarak üzerinde düşünmemiz gereken mesele de budur: Bahçelerimiz yıkılmadan, işlerimiz bozulmadan, makamlarımız elimizden çıkmadan, servetimiz tükenmeden ve hayatımız sona ermeden önce kendimizi sorgulayabiliyor muyuz? Bir işveren, çalışanının hakkını vermeden önce değil, hakkını vermediğini fark ettiği anda durup düşünebiliyor mu? Bir tüccar, hileyle kazandığı paranın kendisine ve ailesine ne kazandırdığını sorgulayabiliyor mu? Bir yönetici, yetkisini adaletle kullanıp kullanmadığını kendisine sorabiliyor mu? Varlıklı bir insan, ihtiyaç sahiplerinin hâlini gerçekten görebiliyor mu? Bir aile, miras ve mal paylaşımında adaleti gözetebiliyor mu?

Bu soruların cevapları, toplumun ahlâkî durumunu anlamamız bakımından önemlidir. Çünkü toplumsal bozulma çoğu zaman büyük felaketlerle başlamaz. Küçük görülen haksızlıkların normalleşmesiyle, başkasının hakkını gözetmenin gereksiz sayılmasıyla, yalanın ve hilenin alışkanlığa dönüşmesiyle, güçlünün yaptığının sorgulanmamasıyla başlar. Bir süre sonra insanlar, yanlış olanı yanlış olduğu için değil, kendilerine zarar verdiği zaman eleştirmeye başlarlar. İşte o noktada adalet duygusu zayıflar, güven sarsılır ve toplumsal ilişkiler menfaat hesabına dönüşür.

Sonuç: Bahçelerimiz büyürken vicdanımız küçülmesin

Kehf sûresindeki iki bahçe kıssası, insanın servet karşısındaki tutumunu sorgularken aslında bütün bir toplumun ahlâkî yapısına ışık tutmaktadır. Kıssada anlatılan bahçe sahibi, yalnızca zengin olduğu için eleştirilmez. O, malını üstünlük sebebi saydığı, başkasını küçümsediği, nimetlerin kaynağını unuttuğu ve ölümden sonraki hesap gerçeğini göz ardı ettiği için eleştirilir. Bugün de sorun yalnızca zenginlerin daha fazla zenginleşmesi veya yoksulların daha az imkânâ sahip olması değildir. Asıl sorun, kazancın nasıl elde edildiği, servetin nasıl kullanıldığı, insanların birbirlerinin haklarına ne kadar saygı gösterdiği ve toplumda adalet duygusunun ne ölçüde korunduğudur. Bir toplumda işçinin hakkı yeniyorsa, ticarette hile yaygınlaşıyorsa, yoksulun ihtiyacı görmezden geliniyorsa, makam ve nüfuz adaletin önüne geçiyorsa, aile içinde miras ve mal paylaşımı haksızlığa dönüşüyorsa, gösteriş ve tüketim tutkusu insanları esir alıyorsa orada yalnızca ekonomik değil, ahlâkî bir problem de vardır.

Dinî hayatı ibadetlerin şekil şartlarıyla sınırlamak, insanın başkalarına karşı sorumluluğunu göz ardı etmek doğru değildir. Din, insanın yalnızca ibadet vakitlerinde değil, hayatın bütün alanlarında ahlâklı olmasını ister. Namaz kılan insanın ticaretinde dürüst olması, oruç tutan insanın işçisinin hakkını koruması, zekât veren insanın yoksulu incitmemesi, ahirete inanan insanın hesap vereceğini bilerek yaşaması gerekir. İnanç ile davranış arasındaki bağ koparıldığında dinî kavramlar hayatı düzeltmek yerine yalnızca dilde tekrarlanan sözlere dönüşebilir.

Kendimize dönüp bakmalıyız. Sahip olduğumuz malın, makamın ve imkânın ne kadarını kendi başarımız ne kadarını bize verilmiş bir emanet olarak görüyoruz? Kazancımızda başkasının hakkı bulunup bulunmadığını sorguluyor muyuz? Bir insanın emeğinden yararlanırken onun hakkını eksiksiz veriyor muyuz? Yoksulun, yetimin, işçinin, komşunun ve ihtiyaç sahibinin durumunu ne kadar önemsiyoruz? Başkasının hakkını korumak, kendi çıkarımızdan vazgeçmemizi gerektirdiğinde hangi tercihi yapıyoruz? Unutmayalım ki insanın gerçek zenginliği, yalnızca sahip olduklarının çokluğu değildir. Başkasının hakkını koruyabilmesi, ihtiyaç sahibine el uzatabilmesi, kazancını dürüstlükle elde etmesi ve elindeki nimetleri adaletle kullanabilmesidir. Kur’an'ın hatırlattığı üzere mal ve evlat dünya hayatının süsüdür; kalıcı olan ise salih amellerdir (Kehf 18/46).

İki bahçe sahibinin kıssası bize şunu söylüyor: Bahçelerimiz olabilir, servetimiz artabilir, makamlarımız yükselebilir, çevremiz genişleyebilir. Fakat bunların hiçbiri bizi hesap gününden kurtaramaz. Bir gün bahçeler de saraylar da makamlar da elimizden çıkacaktır. Geriye, kazancımızın içinde koruduğumuz haklar, paylaştığımız nimetler, adaletle verdiğimiz kararlar ve insanlara karşı sergilediğimiz tutum kalacaktır.

Bahçelerimiz büyürken vicdanımız küçülmesin. Kazancımız artarken başkasının hakkı eksilmesin. Makamımız yükselirken insanlığımız alçalmasın. Çünkü insanın gerçek değeri, sahip olduğu servetle değil; o serveti elde ederken ve kullanırken gösterdiği adalet, merhamet ve sorumlulukla ölçülür.