Işık kirliliği nedir? Gökyüzünü, doğayı ve insanı nasıl etkiliyor?

Gereksiz ve yanlış yönlendirilmiş yapay ışık, yıldızları görünmez kılmanın ötesinde kuşları, deniz kaplumbağalarını ve enerji tüketimini etkiliyor. Türlerini, etkilerini ve çözümleri anlattık.

Bir zamanlar köy meydanından bile görülebilen Samanyolu, bugün pek çok şehirlinin hiç görmediği bir manzara. Bunun başlıca nedeni ışık kirliliğidir: Yapay ışığın gereğinden fazla, yanlış yöne ya da yanlış zamanda kullanılması sonucu gece gökyüzünün aydınlanması ve doğal karanlığın bozulması. Işık kirliliği yıldız gözlemini zorlaştırmanın yanında gece hayvanlarını, bitkilerin döngülerini, enerji tüketimini ve insanların uyku düzenini etkileyebilir. Gözlemciler için yer seçiminin neden önemli olduğunu gökyüzü gözlemi başlangıç rehberimizde anlattık; bu yazıda sorunun kendisine odaklanıyoruz.

Işık kirliliğinin türleri

Sorun ne kadar yaygın?

2016'da yayımlanan ve uydu ölçümleriyle yerden yapılan gözlemleri birleştiren Dünya yapay gece gökyüzü parlaklığı atlası, dünya nüfusunun yüzde 80'inden fazlasının ışık kirliliği altındaki bir gökyüzü altında yaşadığını gösterdi. Aynı çalışmaya göre insanlığın üçte birinden fazlası, yaşadığı yerden Samanyolu'nu göremiyor. Işık kullanımı o tarihten bu yana pek çok bölgede artmaya devam etti.

Gözlemciler gökyüzünün karanlığını genellikle 1'den 9'a kadar uzanan Bortle ölçeğiyle tanımlar. 1, Samanyolu'nun gölge düşürecek kadar parlak göründüğü kusursuz karanlığı; 9 ise yalnızca en parlak yıldızların seçilebildiği şehir merkezini anlatır. Basit bir ev testi de yapabilirsiniz: Karanlığa 20 dakika alıştıktan sonra Ülker kümesinde ya da Büyükayı'nın kepçesi çevresinde kaç yıldız saydığınız, gökyüzünüzün kalitesi hakkında kaba bir fikir verir. Bu yıldız gruplarını bulmakta zorlanıyorsanız mevsimlere göre takımyıldız rehberimizden yararlanabilirsiniz.

Doğaya etkileri

Canlıların büyük kısmı milyonlarca yıl boyunca gece ve gündüzün düzenli döngüsüne uyum sağladı. Yapay ışık bu döngüyü bozduğunda etkiler zincirleme biçimde yayılabiliyor.

• Göçmen kuşlar: Gece göç eden pek çok kuş türü yıldızları yön bulmak için kullanır. Parlak aydınlatılmış yüksek binalar kuşları çekerek yön kaybına ve çarpışmalara neden olabilir.
• Deniz kaplumbağaları: Kumdan çıkan yavru kaplumbağalar denizi ufuktaki en parlak yön olarak bulur. Sahil boyundaki yapay ışıklar yavruların karaya doğru yönelmesine yol açabilir. Türkiye'nin Akdeniz ve Ege kıyılarındaki üreme kumsallarında gece aydınlatmasının sınırlandırılması bu nedenle önem taşır.
• Böcekler: Işık kaynaklarının etrafında toplanan gece böcekleri enerji tüketerek ölebilir ya da avcılara kolay hedef olur. Bu durum, tozlaşmada rol oynayan gece böceklerini de etkiler.
• Bitkiler: Sokak lambasının hemen yanındaki ağaçların yapraklarını diğerlerinden daha geç döktüğü gözlemlenebilir.

İnsana etkileri

İnsan vücudu da gece-gündüz döngüsüne göre işleyen bir iç saate sahiptir. Gece ışığa, özellikle mavi ağırlıklı ışığa maruz kalmanın uyku ile ilişkili melatonin hormonunun salgısını baskılayabildiği biliniyor. Dış aydınlatmanın sağlık üzerindeki uzun vadeli etkileri hâlâ araştırılıyor ve kesin sonuçlar için daha fazla çalışmaya ihtiyaç var. Uyku sorunu yaşıyorsanız yatak odasını karartmak gibi basit önlemler yararlı olabilir; ancak süregelen uyku problemleri için bir hekime danışmak gerekir.

Kamaşma ise trafikte doğrudan güvenlik sorunudur: Gözü kamaştıran aydınlatma, yayaları ve engelleri görmeyi zorlaştırabilir. "Daha çok ışık, daha çok güvenlik" anlamına gelmez; doğru yönlendirilmiş ve yeterli ışık, aşırı parlak ışıktan daha iyi görüş sağlar.

Enerji ve iklim boyutu

Gökyüzüne yönelen her ışık huzmesi, aslında hiçbir işe yaramayan bir enerji harcamasıdır. Bu israf, elektrik üretimine bağlı sera gazı salımlarına da yansır. Evde ve iş yerinde gereksiz dış aydınlatmayı azaltmak, hem gökyüzü hem de fatura için kazançtır; evdeki diğer gizli tüketim kalemlerini elektrik faturasını şişiren alışkanlıkları anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Çözümler: Evde ve şehirde neler yapılabilir?

Işık kirliliği, kirlilik türleri arasında en kolay geri döndürülebilenlerdendir; ışığı kapattığınız anda etkisi ortadan kalkar. Bunun için karanlıkta kalmak değil, ışığı akıllıca kullanmak yeterlidir.

Ev için kontrol listesi

1. Yönlendirin: Bahçe ve balkon lambalarında ışığı yalnızca aşağıya veren, üstü kapalı armatürleri tercih edin.
2. Gerektiği kadar aydınlatın: Bir giriş kapısını aydınlatmak için projektöre gerek yoktur.
3. Sıcak renk seçin: Dış mekânda daha az mavi ışık içeren, sıcak beyaz (düşük renk sıcaklıklı) lambaları tercih edin.
4. Zamanlayın: Hareket sensörü ve zamanlayıcıyla ışığı yalnızca gerektiğinde yakın.
5. Perdeleri kullanın: İç mekân ışığının gece dışarı taşmasını engelleyin.

Şehir ölçeğinde

Belediyelerin sokak aydınlatmasında aşağıya yönlendirilmiş armatürler, gece yarısından sonra kısılan aydınlatma ve reklam panoları için saat sınırları gibi uygulamalar dünyada giderek yaygınlaşıyor. Uluslararası "Karanlık Gökyüzü Parkı" sertifikaları, gece gökyüzünü korumayı turizm değerine de dönüştürüyor.

Gökyüzünü izlemek isteyenler için ışık kirliliği en çok meteor yağmuru gecelerinde hissedilir; şehirden görülen meteor sayısı karanlık bir yerdekinin küçük bir kısmıdır. Gözlem yapmadan da sorunun büyüklüğünü görmek isterseniz, telefonla uzun pozlamalı bir gece fotoğrafı çekip şehir içi ve şehir dışı karelerini karşılaştırabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

LED aydınlatmaya geçiş ışık kirliliğini azaltır mı?

LED'ler enerji verimlidir ve ışığı iyi yönlendirme imkânı sunar. Ancak ucuzladıkları için daha fazla yerde, daha parlak ve mavi ağırlıklı kullanıldıklarında ışık kirliliği artabilir. Sonuç, LED'in nasıl kullanıldığına bağlıdır.

Türkiye'de karanlık gökyüzü nerede bulunur?

Genel olarak nüfusu seyrek, yüksek ve büyük şehirlerden uzak bölgeler daha karanlıktır. İnternetteki ışık kirliliği haritaları, bulunduğunuz yere en yakın karanlık bölgeleri görmenize yardımcı olur.

İlgili HaberTrabzon Güney Çevre Yolu'nda Sona Yaklaşıldı! Gözler Düzköy'de