İnsülin Direnci: Beden Neden İnsülini Duymamaya Başlar?

Geçen yazımızda sofraya biraz farklı bakmıştık.

Yediğimiz bir lokmanın yalnızca midemizi doldurmadığını; bağırsaklardan karaciğere, pankreastan beyne kadar uzanan büyük bir biyolojik sistemin parçası olduğunu konuşmuştuk.

Şimdi o sofradan kalkmadan, vücudumuzun en önemli metabolik haberleşme sistemlerinden birine bakalım:

İnsüline.

Çünkü insülin direncini anlamadan günümüzde giderek daha sık karşılaştığımız prediyabet, tip 2 diyabet ve metabolik sorunların önemli bir bölümünü anlamak güçtür.

İnsülin düşmanımız değildir

İnsülin hakkında konuşulurken bazen kendisi zararlı bir hormonmuş gibi bir dil kullanılıyor.

Oysa insülin yaşam için gerekli bir hormondur.

Pankreasın beta hücrelerinden salgılanır ve özellikle yemek sonrasında yükselen kan glukozunun düzenlenmesinde önemli görev üstlenir.

Basitleştirerek anlatalım:

Yemek yedik.

Karbonhidratların bir bölümü sindirim sonucunda glukoza kadar parçalandı.

Glukoz bağırsaktan kana geçti.

Kan glukozu yükselmeye başladı.

Pankreas bunu algıladı ve insülin salgısını artırdı.

İnsülin de başta kas ve yağ dokusu olmak üzere çeşitli dokularda metabolik yanıtların oluşmasına yardım etti; karaciğerin glukoz metabolizmasının düzenlenmesinde rol aldı.

Bu, hastalık değil normal fizyolojidir.

Sorun insülinin varlığı değil, dokuların insülinin etkilerine yeterince yanıt verememeye başlamasıdır.

İnsülin direnci nedir?

Bunu günlük hayattan bir benzetmeyle düşünelim.

Bir odada konuştuğunuzu hayal edin.

Karşınızdaki sizi rahatlıkla duyuyorsa normal sesle konuşmanız yeterlidir.

Fakat sizi duymamaya başladığında sesinizi yükseltirsiniz.

Metabolizmada da benzer bir durum ortaya çıkabilir.

Dokular insülinin etkilerine daha az duyarlı hale geldiğinde pankreas kan glukozunu kontrol altında tutabilmek için daha fazla insülin salgılayabilir.

Bir süre kan şekeri normal sınırlarda kalabilir.

İşte önemli nokta burasıdır:

Kan şekerinin normal olması, metabolik sistemin her zaman aynı rahatlıkla çalıştığı anlamına gelmez.

Vücut bazen bu dengeyi daha fazla insülin salgılayarak koruyor olabilir.

Peki neden gelişir?

İnsülin direncini yalnızca “çok şeker yedi, oldu” şeklinde açıklamak bilimsel olarak yetersizdir.

Genetik yatkınlık önemlidir.

Fazla kilo, özellikle karın çevresinde artan yağ dokusu önemli bir etkendir.

Fiziksel hareketsizlik önemlidir.

Uyku düzeni ve bazı uyku bozuklukları metabolik sağlığı etkileyebilir.

Yaş, bazı ilaçlar ve çeşitli hormonal veya metabolik durumlar da tabloya katkıda bulunabilir.

Dolayısıyla insülin direnci çoğu zaman tek nedenli değil, çok etkenli bir metabolik süreçtir.

Karın çevresi neden önemlidir?

Yağ dokusunu yalnızca fazla enerjinin depolandığı bir depo olarak düşünmemek gerekir.

Yağ dokusu biyolojik olarak aktiftir.

Özellikle karın içi organların çevresinde bulunan visseral yağ dokusunun artması metabolik açıdan önem taşır.

Bu dokudan kana ulaşan serbest yağ asitleri ve çeşitli biyolojik sinyaller; karaciğer, kas ve diğer dokulardaki metabolik süreçlerle etkileşebilir.

Bu nedenle iki insan aynı kiloda olsa bile metabolik riskleri aynı olmayabilir.

Yağın vücutta nerede biriktiği de önemlidir.

Kaslarımız büyük bir metabolik organdır

İnsülin direnci konuşulurken çoğu zaman yalnızca pankreas ve karaciğer anlatılır.

Oysa kas dokusunu unutmamak gerekir.

İskelet kası, özellikle yemek sonrasında glukoz kullanımının önemli adreslerinden biridir.

Daha da ilginci şudur:

Kas kasılması sırasında glukozun hücre içine alınmasını artıran mekanizmaların tamamı insüline bağımlı değildir.

Bu nedenle fiziksel aktivite yalnızca “kalori yakmak” değildir.

Hareket, doğrudan metabolizmanın içine giren biyolojik bir müdahaledir.

Yemeklerden sonra yapılacak uygun bir yürüyüşün dahi metabolik açıdan anlamlı olabilmesinin altında bu fizyoloji vardır.

Karaciğer de bu hikâyenin merkezindedir

Karaciğer kan glukozunun düzenlenmesinde olağanüstü önemli bir organdır.

Açlık sırasında gerektiğinde kana glukoz sağlar.

İnsülin ise normal koşullarda karaciğerin glukoz üretimini baskılayan sinyallerden biridir.

Karaciğerde insülin etkisinin azalması durumunda bu düzen bozulabilir ve karaciğer ihtiyaç olmadığı halde kana daha fazla glukoz göndermeye devam edebilir.

Bu nedenle insülin direnci yalnızca “şekerin hücreye girememesi” şeklindeki basit anlatımdan çok daha karmaşıktır.

Kas, karaciğer, yağ dokusu, pankreas ve beyin arasında gelişen çok organlı bir metabolik tablodur.

Belirti vermeden ilerleyebilir

İnsülin direncinin önemli taraflarından biri de budur.

Kişi kendisini tamamen sağlıklı hissedebilir.

Bu nedenle yalnızca “şikâyetim yok” düşüncesi metabolik riskleri değerlendirmek için yeterli değildir.

Özellikle ailede tip 2 diyabet öyküsü bulunan, fazla kilosu veya abdominal obezitesi olan, fiziksel aktivitesi düşük ya da başka metabolik risk faktörleri bulunan kişilerin hekimleri tarafından uygun şekilde değerlendirilmesi önemlidir.

Gerektiğinde açlık plazma glukozu ve HbA1c gibi testler kullanılır; hangi tetkikin gerekli olduğuna kişinin klinik durumuna göre karar verilir.

Çözüm aç kalmak değildir

İnsülin direnci konuşulunca insanların ilk tepkisi çoğu zaman bütün karbonhidratları hayatından çıkarmaya çalışmak oluyor.

Oysa sürdürülebilir metabolik sağlık bundan daha kapsamlıdır.

Beslenmenin niteliğini iyileştirmek, porsiyonları kişiye uygun hale getirmek, sebze ve lif kaynaklarını artırmak, yeterli protein almak, şekerli içecekleri ve enerji yoğunluğu yüksek ultra-işlenmiş ürünleri sınırlamak önemlidir.

Bunun yanında düzenli fiziksel aktivite, uygun vücut ağırlığına yaklaşmak ve yeterli uyku da aynı tablonun parçalarıdır.

Yani çözüm yalnızca tabağın içinde değildir.

Metabolizma bütün hayat tarzımızı okur.

Sofrada sorulacak yeni soru

Geçen hafta tabağımıza bakıp:

“Ben bedenime ne gönderiyorum?”

diye sormuştuk.

Bu hafta soruya küçük bir ek yapalım:

“Bedenim gönderdiğim bu enerjiyle ne yapmak zorunda kalıyor?”

Çünkü metabolik sağlık yalnızca kan tahlilindeki bir rakam değildir.

Kaslarımızın hareketinden gece uykumuza, bel çevremizden günlük beslenme düzenimize kadar yıllar boyunca tekrar ettiğimiz davranışların biyolojik karşılığıdır.

İnsülin direnci de çoğu zaman bir sabah aniden ortaya çıkan bir olay değildir.

Sessizce gelişebilir.

Fakat güzel tarafı şudur:

Metabolizma değişime cevap verebilir.

Daha fazla hareket, daha nitelikli beslenme, uygun kilo yönetimi ve gerektiğinde tıbbi takip…

Bazen küçük görünen değişiklikler yıllar sonra büyük sonuçların yönünü değiştirebilir.

Çünkü koruyucu hekimliğin en değerli zamanı hastalık ilerledikten sonrası değil, riskin henüz değiştirilebilir olduğu zamandır.