Dr. Mustafa UZKöşe YazarıBİR YANLIŞIN BEDELİNİ NEDEN HERKES ÖDÜYOR?
Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Toplumsal önyargılar, dinî kimlikler, kadınlar üzerinden yürütülen tartışmalar ve bireysel sorumluluk üzerine…
Toplum olarak bazı meseleleri konuşurken çoğu zaman asıl meseleyi gözden kaçırıyor; bir insanın davranışını, onunla aynı inancı, kıyafeti veya toplumsal kimliği paylaşan herkese mal edebiliyoruz. Bazen de kendi öfkemizi, önyargılarımızı ve hesaplaşmalarımızı başkalarının kimlikleri üzerinden dile getiriyoruz. Son zamanlarda başörtülü kadınlar üzerinden yürütülen tartışmalar, bu alışkanlığımızı yeniden sorgulamamızı gerektiriyor.
Bir yerde usulsüzlük mü yapıldı? Kamu kaynağı amacı dışında mı kullanıldı? Bir kişi yetkisini kötüye mi kullandı? Dinî duygular istismar edilerek çıkar mı sağlandı? Elbette bütün bu iddialar araştırılmalı; varsa hukuka aykırı işlemler ortaya çıkarılmalı ve sorumlular hukuk önünde hesap vermelidir. Hiç kimsenin inancı, kıyafeti, siyasi görüşü veya toplumsal konumu onu hukukun üstüne çıkaramaz.
Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken temel bir soru var: Bir kişinin yaptığı yanlışın hesabını neden onunla aynı kıyafeti giyen, aynı inancı paylaşan veya aynı toplumsal çevrede bulunan başka insanlar vermek zorunda kalsın? Bir başörtülü kadının karıştığı iddia edilen bir olaydan hareketle bütün başörtülü kadınları sorgulamak, onları töhmet altında bırakmak ve aşağılayıcı ifadelerle hedef göstermek hangi adalet anlayışıyla bağdaştırılabilir?
Üstelik mesele yalnızca başörtülü kadınların dışarıdan yöneltilen eleştirilerle karşılaşması da değildir. Kendisini dindar olarak tanımlayan bazı kişilerin, kadınları sürekli denetleme ve kendi din anlayışlarına göre biçimlendirme hakkını kendilerinde görmeleri de ayrı bir sorundur. Bir tarafta siyasi ve toplumsal hesaplaşmaların, diğer tarafta din adına kurulan baskıların arasında kadınların iradesi ve insanlık onuru göz ardı edilmemelidir.
Mesele yalnızca başörtüsü değildir. Mesele, insanı insan olarak görebilmek; bireysel sorumluluğa saygı göstermek, adaleti kimliklerin üzerinde tutmak ve dinin ahlakını gündelik davranışlarımızda yaşatabilmektir.
1. Bir insanın yanlışını neden herkese yüklüyoruz?
Öncelikle temel bir ilkeyi hatırlayalım: Suç şahsidir, sorumluluk bireyseldir. Kur’an bu konuda açık bir ölçü koyar: “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez.” (En‘âm 6/164; İsrâ 17/15). Bu ilke yalnızca dinî bir öğüt değil, insanlar arasındaki adaletin de temelidir. Hiç kimse başka bir insanın davranışından dolayı suçlanamaz. Bir kişinin yanlışından hareketle onunla aynı inancı, kıyafeti, mezhebi, düşünceyi veya toplumsal kimliği paylaşan herkesi mahkûm etmek doğru değildir.
Başörtülü bir kadın da hata yapabilir, yanlış karar verebilir, haksızlığa karışabilir. Tıpkı başı açık bir kadının dürüst, ahlaklı, merhametli ve adaletli olabileceği gibi. Başörtüsü bir insanın bütün davranışlarının kusursuz olduğu anlamına gelmediği gibi, başı açık olmak da ahlaki bir eksikliğin göstergesi değildir. İnsanların karakterini kıyafetleri üzerinden tayin etmeye kalkışmak, görünüşü ahlakın yerine koymaktır.
Başörtülü bir kadın yanlış yaptığında bütün başörtülü kadınları sorgulamak ne kadar yanlışsa, başı açık bir kadın yanlış yaptığında bütün başı açık kadınları suçlamak da o kadar yanlıştır. Bir insanın davranışının hesabı, onunla aynı görünüşe sahip olanlara değil, o davranışı gerçekleştiren kişiye aittir.
Bir kişinin bir fondan usulsüz yararlandığı ileri sürülüyorsa araştırılması gereken hususlar; mali işlemler, belgeler, yetki ve sorumluluk ilişkileridir. Kişinin başörtülü olup olmadığı değildir. Bir iddianın doğruluğu kıyafete bakılarak belirlenemez. Deliller incelenir, işlemler denetlenir, sorumlular tespit edilir. Adalet böyle işler. Adalet, failin kim olduğuna değil, ne yaptığına bakar.
2. Başörtüsü bir kimliktir; insanın bütün kişiliği değildir
Başörtüsü, onu tercih eden kadın açısından dinî bir sorumluluk, inanç ve hayat anlayışının parçası olabilir. Bu tercihe saygı gösterilmelidir. Ancak bir kadının başörtülü olması, kişiliğinin, düşüncelerinin, yeteneklerinin, toplumsal konumunun ve bütün hayatının yalnızca bu kıyafetten ibaret olduğu anlamına gelmez.
Başörtülü kadınlar da toplumun diğer bireyleri gibi düşünen, üreten, çalışan, öğrenen; sevinen, üzülen, hata yapan; hakları ve sorumlulukları bulunan insanlardır. Kimi öğretmendir, kimi akademisyendir, kimi esnaftır, kimi işçidir, kimi annedir, kimi sanatçıdır. Her birinin kendine ait bir hayatı, iradesi ve şahsiyeti vardır.
Ne var ki zaman zaman bu gerçek unutuluyor. Başörtülü kadınlar kendi başlarına bireyler olarak değil, başkalarının dinî veya siyasi tartışmalarında kullanılacak semboller olarak ele alınıyor. Bir kesim onları dinin temsilcisi gibi görüyor; başka bir kesim ise dinî kimlikleri üzerinden eleştirinin hedefi hâline getiriyor. Birileri başörtülü kadının her davranışında dinin başarısını veya başarısızlığını arıyor, diğerleri onun kıyafetini siyasi hesaplaşmanın malzemesi yapıyor.
Oysa bir kadının başörtüsü, başkalarının öfkesini boşaltacağı bir alan değildir. Onun üzerinden bütün bir inanç topluluğuna hüküm vermek de kimsenin hakkı değildir. Kadın, her şeyden önce kendi iradesi, onuru ve kişiliği bulunan bir insandır. Onu yalnızca başörtüsüyle tanımlamak, insanî kimliğini daraltmaktır.
3. Dindarlık adına kadınların hayatına müdahale etmek
Başörtülü kadınları inciten ve yargılayan tutumların yalnızca din karşıtı söylemlerden kaynaklandığını düşünmek doğru olmaz. Bazen dinî hassasiyet taşıdığını söyleyen çevrelerden de kadınların hayatını denetlemeye yönelik sözler ve davranışlar gelebiliyor. Bir kadının örtünme biçimi, makyajı, kıyafeti, sosyal hayattaki görünürlüğü veya davranışları üzerinden ona sürekli ayar vermeye çalışan bir anlayışla karşılaşabiliyoruz.
“Sen Müslüman değil misin? Daha dikkatli olmalısın. Senin tesettürün olmamış. Böyle giyinmek sana yakışıyor mu?”
Bazen bu sözler nasihat görüntüsü altında söyleniyor. Fakat kullanılan dil, muhatabın gönlünü kazanmak yerine onu incitiyor, mahcup ediyor ve dinî hayattan uzaklaştırabiliyor. Elbette insanlar birbirlerine iyiliği tavsiye edebilir, dinî konularda konuşabilir ve yanlış gördükleri davranışları eleştirebilir. Ancak nasihat etmekle insanları aşağılamak, iyiliği tavsiye etmekle başkalarının hayatını denetlemeye kalkışmak aynı şey değildir.
Kur’an, Hz. Peygamber’e insanları dine davet ederken şu ölçüyü gösterir: “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; onlarla en güzel yöntemle mücadele et.” (Nahl 16/125). Burada üzerinde düşünmemiz gereken husus yalnızca ne söylediğimiz değil, nasıl söylediğimizdir. Bir insanı inciterek, küçük düşürerek ve başkalarının önünde mahcup ederek dinî sorumluluklarını hatırlattığımızı düşünüyorsak kullandığımız yöntemi yeniden gözden geçirmeliyiz.
Dinin açık hükümleriyle kişisel kanaatleri birbirine karıştırmamak gerekir. İnsanlara Allah’ın hükümlerini hatırlatmak başka, kendi kişisel ölçülerimizi Allah’ın değişmez hükümleri gibi sunmak başkadır. Bir kadının başörtüsünü sürekli tartışma konusu yapmak, ahlakını yalnızca dış görünüşünden hareketle değerlendirmek ve kendisini dinin denetçisi konumuna yerleştirmek kimseye verilmiş bir yetki değildir. Dindarlık, başkalarının hayatına hükmetme ayrıcalığı değil, öncelikle insanın kendi nefsine karşı sorumluluğudur.
4. Önce Yusuf ahlaklı erkekler yetiştirmeliyiz
Kadınların tesettürü konuşulurken erkeklerin sorumluluğu çoğu zaman geri planda kalıyor. Sanki dinî hayatın bütün yükü kadınların omuzlarına bırakılmış gibi bir görüntü ortaya çıkıyor. Oysa iffet, ahlak ve sorumluluk yalnızca kadınlara ait kavramlar değildir. Erkek de kadın da kendi davranışlarından sorumludur.
Kur’an’ın Nûr sûresinde dikkat çekici bir sıralama vardır: Önce mümin erkeklere gözlerini haramdan sakınmaları ve iffetlerini korumaları emredilir (Nûr 24/30); ardından mümin kadınlara aynı doğrultuda sorumlulukları hatırlatılır (Nûr 24/31). Bu sıralama, iffet ve ahlakın yalnızca kadının kıyafetine indirgenemeyeceğini düşündürür. Erkeklerin bakışları, davranışları, sözleri, niyetleri ve kadınlara karşı tutumları da aynı ahlaki sorumluluğun içindedir.
Öyleyse kız çocuklarına ve genç kadınlara sürekli nasıl giyinmeleri gerektiğini anlatırken erkek çocuklarına da nasıl bakmaları, nasıl konuşmaları, nasıl davranmaları ve kadınların kişiliklerine nasıl saygı göstermeleri gerektiğini öğretmeliyiz.
Kur’an’daki Hz. Yusuf kıssası bu konuda önemli bir örnektir. Yusuf, kendisini günaha çağıran bir ortamda ahlaki duruşunu korumuş, nefsinin arzusuna teslim olmamıştır (Yûsuf 12/23-24, 33). Gençlerimize anlatmamız gereken Yusuf ahlakı budur: İnsanın yalnızken de dürüst olması, imkân bulduğunda da sınırlarını koruması, karşısındaki insanı bir arzu nesnesi olarak görmemesi ve kendi nefsine hâkim olabilmesi.
Bir toplumda kadınların kendilerini güvende hissetmelerini istiyorsak yalnızca kadınların kıyafetleri üzerine konuşmakla yetinemeyiz. Erkeklerin ahlakını, sorumluluk bilincini ve kadınlara bakışını da konuşmalıyız. Kadınlardan tesettür beklerken erkeklerden iffet, saygı ve Yusuf ahlakı beklemeyi unutmamalıyız.
5. Fon tartışması: İddialar araştırılmalı, kimlikler hedef alınmamalı
Son dönemde kamuoyunda tartışılan fon meselesi de bu ayrımın önemini gösteren örneklerden biridir. Bir kişi herhangi bir fondan yararlanmışsa bu yararlanmanın hukuka ve ilgili kurallara uygun olup olmadığı araştırılmalıdır. Kamu kaynağı söz konusuysa şeffaflık, hesap verebilirlik ve denetim esas alınmalıdır. Usulsüzlük varsa bunun sorumluları tespit edilmeli, hukukun gerektirdiği işlemler yapılmalıdır.
Ancak iddialar, somut bilgi ve belgelerin dışına çıkarılarak başörtülü kadınların tamamına yöneltilen aşağılayıcı sözlere dönüştürülmemelidir. Bir videonun altına yazılan “Nasıl çaldınız, anlatsana. Siz o işleri iyi bilirsiniz.” türünden ifadeler, eleştiri sınırlarını aşan ve insanları kimlikleri üzerinden töhmet altında bırakan bir dilin örnekleridir.
Burada iki ayrı meseleyi birbirinden ayırmak gerekiyor. Birincisi, kamu kaynaklarının kullanımı ve varsa hukuka aykırı işlemlerdir. Bunlar ciddi biçimde araştırılmalı, hiç kimseye ayrıcalık tanınmamalıdır. İkincisi ise bu iddiaları bahane ederek başörtülü kadınları aşağılamak ve bütün bir topluluğu suçlu gibi göstermektir. Bu, adaletli bir eleştiri değildir.
Bir kişi hakkında ileri sürülen yanlış veya usulsüzlük iddiası, bütün kadınların ortak sorumluluğu hâline getirilemez. Başörtülü bir kadının bir olayda yer alması, başörtülü bütün kadınların o olayla ilişkilendirilmesini haklı çıkarmaz. Aynı şekilde dinî kimliğini kullanarak insanları aldatan, inançlarını istismar eden veya din üzerinden çıkar sağlayan kişiler varsa onların yaptıkları da bütün inançlı insanlara mal edilemez.
İnancı istismar edenlere karşı çıkmak ne kadar gerekliyse inançlı insanları kimlikleri üzerinden aşağılamaya karşı çıkmak da o kadar gereklidir. Bir yanlışın karşısında dururken başka bir yanlışın içine düşmemeliyiz. İddia ile kanıtlanmış olguyu, eleştiri ile hakareti, bireysel sorumluluk ile toplu suçlamayı birbirine karıştırmamalıyız.
6. Din istismarı ile dindar insanları aşağılamak aynı şey değildir
Toplumumuzda dinî değerlerin istismar edilmesi, insanların dinî duygularının kullanılması ve din adına çıkar sağlanması üzerinde hassasiyetle durulması gereken konulardır. Hiç kimse dinî kimliğini bir dokunulmazlık zırhına dönüştüremez. Dindar olduğunu söyleyen bir insan da yaptığı yanlışın hesabını vermelidir. Bir insanın başörtülü olması, sakal bırakması, dinî bir çevrede bulunması veya dinî ifadeler kullanması, onun her davranışını doğru hâle getirmez.
Kur’an’ın temel çağrılarından biri, söz ile davranış arasındaki tutarlılıktır: “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?” (Saff 61/2). Bu ayet, dinî söylemde bulunan herkes için ciddi bir ahlaki uyarıdır. İnsanlara adaletten söz edip kendimiz adaletsiz davranamayız; merhameti anlatıp insanları incitemeyiz; ahlaktan söz edip başkalarının onurunu zedeleyemeyiz.
Ancak din istismarına karşı mücadele etmek, dindar insanları aşağılamak anlamına da gelmez. Bir kişinin din adına yaptığı yanlışın eleştirilmesiyle dinî kimliğe sahip bütün insanların küçümsenmesi birbirinden ayrılmalıdır. Bir kimsenin dinî inancını veya din adına ortaya koyduğu görüşleri eleştirmek mümkündür; fakat eleştiri, hakaretin ve toplu suçlamanın gerekçesi hâline getirilemez.
Ölçümüz herkes için aynı olmalıdır: Bir davranış yanlışsa eleştirilir; bir suç iddiası varsa araştırılır; bir hak ihlali varsa giderilir. Fakat hiç kimse inancı veya kıyafeti nedeniyle topluca mahkûm edilmez. Din istismarına karşı çıkarken dindar insanları, dindar insanları savunurken de istismarı görmezden gelmemeliyiz.
7. Kadınlar siyasetin ve toplumsal hesaplaşmaların malzemesi olmamalı
Ülkemizde başörtüsü meselesi geçmişte farklı siyasi ve toplumsal tartışmaların merkezinde yer aldı. Başörtülü kadınların eğitim, çalışma ve kamusal hayata katılma konusunda yaşadıkları sorunlar hafızalardaki yerini koruyor. Bugün ise farklı biçimlerde başka tartışmalarla karşı karşıyayız. Bazen bir kişinin davranışı üzerinden başörtüsü yeniden tartışmaya açılıyor; bazen dinî hassasiyetler siyasetin dili içinde kullanılıyor; bazen de kadınların görünüşü üzerinden toplumun farklı kesimleri birbirine karşı konumlandırılıyor.
Oysa kadınların hakları, özgürlükleri ve insan onuru günlük siyasi tartışmaların malzemesi yapılamaz. Bir kadının başörtülü olması belirli bir siyasi görüşü benimsediğini göstermez. Başörtüsü takmaması da onun dinî veya ahlaki değerlerden uzak olduğunu kanıtlamaz. İnsanların düşüncelerini, karakterlerini ve davranışlarını kıyafetlerinden hareketle tayin etmek doğru değildir.
Başörtülü kadınların tamamını bir siyasi anlayışın temsilcisi gibi görmek de onları o anlayışa yönelik eleştirilerin hedefi hâline getirmek de bireysel kimliklerini yok saymaktır. Kadınların özgürlüğünü ve onurunu savunmak, onları başka bir siyasi görüşün sembolü hâline getirmek değildir. Asıl yapılması gereken, her kadının kendi iradesiyle hayatını kurabilmesine, inancını yaşamasına veya yaşamamasına, düşüncesini ifade etmesine ve hukuk önünde eşit bireyler olarak var olmasına saygı göstermektir.
Kadını siyasi hesaplaşmaların ortasına koymak yerine onun eğitimini, emeğini, güvenliğini, ekonomik haklarını, toplumsal katılımını ve insan onurunu konuşmalıyız. Kadınların yerine karar vermek, onları korumak adına bile olsa iradelerini yok saymak, başka bir vesayet biçimi oluşturur. Kadınların onurunu korumak, onların yerine konuşmak değil, kendi sözlerini söyleyebilecekleri bir toplumsal ortam oluşturmaktır.
8. Genç kızların endişesini ve toplumun ortak sorumluluğunu görebiliyor muyuz?
Bütün bu tartışmaların belki de en üzücü tarafı, genç kuşaklar üzerinde meydana getirdiği etkidir. Başörtüsü takmayı düşünen, dinî sorumluluklarını yerine getirmek isteyen genç bir kızın şu endişeyi dile getirdiğini düşünelim:
“Hocam, ben Allah’ın benden beklediklerini yerine getirmek istiyorum. Bunun için elimden geleni yapacağım. Fakat insanların benden beklediklerini yerine getirebileceğimi sanmıyorum.”
Bu cümle üzerinde gerçekten düşünmeliyiz. Bir genç kız Allah’a karşı sorumluluğunu yerine getirmekten korkmuyor da insanların kendisine yükleyeceği beklentilerden çekiniyorsa burada toplumsal bir sorun var demektir. Çünkü insanın dinî hayatı, başkalarının bitmek bilmeyen beklentilerini karşılamak üzere kurulamaz. Herkesin ayrı bir tesettür anlayışı, ayrı bir kıyafet ölçüsü ve ayrı bir değerlendirmesi olabilir. Birinin yeterli gördüğünü diğeri yetersiz bulabilir. Genç bir kadının hayatını bu farklı beklentilerin arasında sürdürmesi ne kadar doğrudur?
İnsanları dinî sorumluluklarından uzaklaştıran şey bazen dinin kendisi değil, din adına oluşturulan ağır toplumsal baskılar olabilir. Kendimize şu soruyu sormalıyız: Genç kızlara dini sevdiriyor muyuz, yoksa onların omuzlarına taşıyamayacakları toplumsal yükler mi yüklüyoruz? Bir insanın Allah’a yönelmesine yardımcı olmak istiyorsak ona önce Allah’ın rahmetini, adaletini ve bağışlayıcılığını anlatmalı; insanın sorumluluğunun bireysel olduğunu hatırlatmalıyız. Elbette dinî sorumluluklar vardır; ancak bunları anlatırken insanların onurunu, iradesini ve ruh dünyasını da gözetmek gerekir.
Kur’an’ın ortaya koyduğu bir başka ölçü de Mâide sûresinin 8. ayetindedir: “Bir topluluğa duyduğunuz kin, sizi adaletsiz davranmaya sürüklemesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır.” Bu ayet, kendi düşüncemize yakın olmayan, sevmediğimiz veya eleştirdiğimiz kişilere karşı da adaletli davranmamızı ister. Bir insanın siyasi görüşünü, dinî anlayışını, kıyafetini veya hayat tarzını beğenmeyebiliriz. Düşüncelerine itiraz edebilir, davranışlarını eleştirebiliriz. Fakat bu farklılıklar bize hakaret etme, iftira atma veya topluca suçlama hakkı vermez.
Adalet yalnızca bizimle aynı düşüncede olanlara gösterdiğimiz bir erdem değildir. Asıl sınav, farklı düşündüğümüz ve hatta hoşlanmadığımız insanlara karşı adil davranabildiğimizde başlar. Bir başörtülü kadının yanlışını eleştirirken bütün başörtülü kadınları suçlamamak; başı açık bir kadının davranışından hareketle bütün başı açık kadınları mahkûm etmemek; din adına yanlış yapan birini eleştirirken bütün dindar insanları töhmet altında bırakmamak bu adaletin gereğidir.
Kur’an, Hucurât sûresinde insanlarla alay etmeyi, onları küçümsemeyi, kötü lakaplarla çağırmayı ve dayanaksız zanlarla hareket etmeyi yasaklar (Hucurât 49/11-12). Bu hükümler yalnızca bireysel ilişkilerde değil, toplumsal tartışmalarda da gözetilmelidir. Sosyal medyada yazılan her sözün, yapılan her yorumun ve paylaşılan her görüntünün bir insanın onuruna dokunabileceğini unutmamalıyız.
Din, insanın yalnızca dış görünüşünü düzenleyen bir kurallar bütünü değildir. İnsanın vicdanını, davranışlarını, ilişkilerini ve toplum karşısındaki sorumluluğunu da şekillendirir. Dindarlık, başkalarının kıyafetlerini kontrol etmekten ibaret değildir. Dürüstlük, emanete riayet, kul hakkından sakınma, merhamet, adalet, sözünde durma ve başkasının onuruna saygı gösterme de dinî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.
Bir insanın başörtüsü hakkında uzun uzun konuşurken onun hakkını yemek, emeğini sömürmek, iftira atmak, insanları küçümsemek ve adaletsiz davranmak nasıl bir din anlayışıdır? Bir başkasının kıyafetindeki eksikliği görürken kendi davranışlarımızdaki eksiklikleri görmüyorsak dinin kazandırması gereken öz eleştiri bilincinden uzaklaşmışız demektir. İnsan önce kendi davranışlarına bakmalı, kendi sorumluluğunu yerine getirmeden başkalarının hayatını düzenlemeye kalkışmamalıdır.
Bu yaklaşım yanlışları görmezden gelmek değildir. Aksine yanlışları doğru yöntemle ele almak, kişisel hesaplaşmaları bir kenara bırakmak ve herkes için aynı adalet ölçüsünü uygulamaktır. Bir toplumun ahlaki gelişimi, kadınların kıyafetleri üzerinden yapılan tartışmaların çokluğuyla değil, insanların birbirlerinin haklarına ne kadar saygı gösterdiğiyle ölçülür.
Son söz: Başkasının örtüsünü değil, kendi vicdanımızı sorgulayalım
Bütün bu tartışmaların sonunda dönüp dolaşıp geldiğimiz yer, insanın kendi sorumluluğudur. Kur’an, insanın yaptıklarından sorumlu tutulacağını ve hiç kimsenin başka bir insanın günahını yüklenmeyeceğini açıkça bildirir. Bu nedenle başkalarının hayatını yargılamaya harcadığımız enerjinin bir bölümünü kendi davranışlarımızı gözden geçirmeye ayırmalıyız.
Kendi hayatımızda adaletli miyiz? Emanete sahip çıkıyor muyuz? İnsanların haklarını gözetiyor muyuz? Kadınlara, çocuklara, yaşlılara ve farklı düşünen insanlara karşı merhametli miyiz? Eleştirdiğimiz insanlara karşı bile hakkaniyetli davranabiliyor muyuz? Bunları konuşmadan yalnızca başörtüsünü, kıyafeti ve dış görünüşü tartışmak, toplumsal ahlakın bütününü gözden kaçırmaktır.
Bir insanın başörtülü olması onu kendiliğinden dürüst yapmadığı gibi, başının açık olması da onu ahlaksız yapmaz. İnsanların değeri, davranışları ve ortaya koydukları ahlaki tutumlarla değerlendirilmelidir. Dindar olduğunu söyleyen insanın da dinî inancı bulunmayan insanın da uyması gereken ortak bir adalet ölçüsü vardır: Kimse başkasının hakkına giremez, kimseye iftira atamaz, kimseyi kimliği nedeniyle aşağılayamaz.
İnançlı insanın sorumluluğu, inancının kendisine kazandırması gereken ahlakı yaşamaktır. İnançsız insanın sorumluluğu da başkalarının inanç ve düşünce özgürlüğüne saygı göstermektir. Birlikte yaşamanın yolu birbirimizi aynılaştırmaktan değil, farklılıklarımızla birlikte birbirimizin haklarına saygı göstermekten geçer.
Kamu kaynaklarını kötüye kullanan varsa hesabını vermelidir. Dinî duyguları istismar eden, yetkisini kötüye kullanan, insanları aldatan veya haksız kazanç sağlayan kim varsa kimliğine bakılmaksızın hukuk karşısında sorumlu tutulmalıdır. Ancak bütün bunları yaparken masum insanları da töhmet altında bırakmamalıyız. Bir başörtülü kadının hatası başka bir başörtülü kadının ayıbı değildir. Bir dindarın yanlış davranışı bütün inançlı insanların suçu değildir. Bir kişinin din üzerinden çıkar sağlaması, dine inanan herkesi zan altında bırakmayı haklı çıkarmaz.
Aynı şekilde din adına konuşan herkesin doğruyu temsil ettiğini de düşünmemeliyiz. Söyleyenin kimliğine değil, söylediğinin ve yaptığının doğruluğuna bakmalıyız. Eleştiri hakkı korunmalı; fakat hakaret, aşağılama ve toplu suçlama meşrulaştırılmamalıdır.
Unutmayalım ki din, insanları birbirine düşürmek için değil; adalet, merhamet ve sorumluluk bilinci kazandırmak için vardır. Başörtüsü de kimsenin öfkesini, siyasi hesabını veya kişisel beklentisini taşıyacak bir araç değildir. Kadınların üzerinden siyaset yapmayalım. Onların kıyafetlerini toplumsal hesaplaşmaların merkezine koymayalım. Din adına kadınları incitmeyelim; din karşıtlığı adına da kadınları aşağılamayalım.
Biraz daha adaletli, biraz daha merhametli ve biraz daha vicdanlı olalım. Çünkü asıl mesele bir kadının başında ne taşıdığı değil, bizim yüreğimizde ne taşıdığımızdır. Başkasının örtüsünü sorgulamadan önce kendi vicdanımızı sorgulayalım. Başkasının hayatına hüküm vermeden önce kendi hayatımızın hesabını vermeye hazır olalım.
İnsanları kıyafetlerine göre değil, haklarına ve onurlarına gösterdiğimiz saygıyla değerlendirebildiğimiz gün, daha adil bir toplum olma yolunda önemli bir adım atmış olacağız.