Ömür ÇELİKDÖNMEZKöşe YazarıABD’de İlk Özel İstihbarat Şirketlerinin Ortaya Çıkışında Pinkerton Örneği ve Türklerin Bu Şirketlerden Yararlanması
Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Bir önceki yazımda, İngiliz Hakluyt & Company’nin tarihsel serüvenini ele almış; özel istihbarat anlayışının ortaya çıkışını ve bu alana duyulan ihtiyacın nedenlerini incelemiştim. Benzer bir tarihsel süreç ABD’de de yaşandı. Nitekim ABD’de özel istihbarat faaliyetlerinin kökleri, sanılanın aksine Soğuk Savaş dönemine veya modern güvenlik şirketlerinin kuruluşuna değil, 19. yüzyılın ortalarına kadar uzanıyor.
Pinkerton National Detective Agency
İskoç göçmeniAllan Pinkerton’ın 1850’de Şikago'lu avukat Edward Rucker ile Chicago’da kurduğu ve daha sonra Pinkerton National Detective Agency adını alan özel dedektiflik teşkilatı, bu alanın ilk önemli örneklerinden birisidir.
Demiryolu şirketleri için hırsızlık, sabotaj ve dolandırıcılık vakalarını araştıran Pinkerton, zamanla takip, muhbir kullanımı, bilgi toplama ve karşı istihbarat niteliğindeki faaliyetlere yöneldi. Jesse James, Butch Cassidy, Sundance Kid ve Wild Bunch gibi dönemin ünlü kanun kaçaklarını amansızca takip etmesiyle ismi öne çıktı, Western filmlerine konu oldu.
Onu asıl ünlü kılan 1861'de Abraham Lincoln'e yönelik Baltimore Suikastı planını deşifre ederek engellemesiydi. Amerikan İç Savaşı sırasında Birlik Ordusu için askeri istihbarat ve karşı istihbarat ağını yönetmişti. Pinkerton ve ekibi, General George B. McClellan adına Konfederasyon kuvvetleri hakkında askerî istihbarat topladı.Böylece ticari amaçlarla faaliyet gösteren özel bir kuruluşun devletin güvenlik ve istihbarat ihtiyaçlarına hizmet edebileceğinin erken örneklerinden biri ortaya çıktı.
Pinkerton: özel istihbaratın Amerikan modeli
Geçmişte faaliyet alanını ve kurumsal yapısını dönüştüren şirket, günümüzde “Pinkerton” adıyla varlığını sürdürüyor. İsveç merkezli güvenlik şirketi Securitas AB bünyesinde faaliyet gösteren Pinkerton; küresel risk yönetimi, kurumsal güvenlik ve güvenlik danışmanlığı alanlarında hizmet veriyor.
Pinkerton, 1999 yılında İsveç merkezli Securitas AB tarafından satın alındı ve zamanla klasik özel dedektiflik ve koruma hizmetlerinden küresel kurumsal risk yönetimi modeline yöneldi.
Günümüzde kurumsal soruşturmalar, risk ve tehdit analizi, güvenlik danışmanlığı, koruma hizmetleri ve şirketlerin faaliyetlerini etkileyebilecek iç ve dış tehditlerin değerlendirilmesi gibi alanlarda hizmet veriyor. Pinkerton, dünya genelinde 100'den fazla ülkedeki kaynaklara erişebildiğini belirtiyor.
Securitas, Mart 2026’da kurduğu Security Risk Management (SRM) birimi altında Pinkerton’u, açık kaynak ve tehdit istihbaratı şirketi Liferaft ile kendi Risk Intelligence birimiyle aynı yapı altında topladı. Böylece Pinkerton’un günümüzdeki faaliyetleri, yalnızca geleneksel özel güvenlik anlayışından ziyade istihbarat temelli güvenlik, kurumsal risk analizi ve stratejik danışmanlık ekseninde şekilleniyor.
ABD’nin özel istihbarat ekosistemi
Günümüzde anlaşıldığı biçimiyle ABD’deki kurumsal özel istihbarat endüstrisinin gelişimi esas olarak Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonraki 1990’lı yıllarda hızlandı. Savunma ve istihbarat kurumlarında gerçekleştirilen personel ve bütçe azaltımları, bazı uzmanlık alanlarında oluşan ihtiyacın özel sektörden karşılanmasını beraberinde getirdi.
Amerikan yönetiminin dış kaynak kullanımını artırmasıyla analiz, teknoloji, güvenlik, iletişim ve istihbarat destek hizmetleri özel şirketlere açıldı. Eski CIA, NSA, Pentagon ve askerî istihbarat mensupları da sahip oldukları saha tecrübesi, uzmanlık ve ilişki ağlarını özel sektöre taşımaya başladı.
Amerikan istihbaratında özel şirketler çağı
11 Eylül 2001 terör saldırıları ise bu sürecin asıl kırılma noktası oldu. Saldırıların ardından ABD güvenlik ve istihbarat yapılanmasının hızla genişlemesi; yeni analistlere, dil uzmanlarına, teknik personele, saha tecrübesine ve gelişmiş istihbarat teknolojilerine duyulan ihtiyacı artırdı.
CIA, NSA, Pentagon ve diğer güvenlik kurumlarının bu ihtiyaçlarının önemli bir bölümü özel şirketlerden hizmet alımı yoluyla karşılanmaya başladı.
Booz Allen Hamilton, SAIC, CACI, Lockheed Martin ve General Dynamics gibi büyük savunma ve teknoloji şirketlerinin yanı sıra eski istihbarat görevlilerinin kurduğu daha küçük ve uzmanlaşmış şirketler de devletin istihbarat ve ulusal güvenlik sözleşmelerinden pay aldı.
Bu gelişmeler sonucunda ABD’de devlet ile özel sektör arasında geniş bir istihbarat ekosistemi ortaya çıktı. Washington Post’un 2010’da yayımladığı “Top Secret America” araştırması, çok gizli nitelikteki ulusal güvenlik çalışmalarında faaliyet içindeki 1.814 şirketin yaklaşık üçte birinin,11 Eylül saldırılarından sonra kurulduğunu gösteriyordu.
Böylece 19. yüzyıldaki Pinkerton örneğiyle başlayan özel güvenlik ve bilgi toplama geleneği, Soğuk Savaş sonrasında kurumsallaşarak ve 11 Eylül’den sonra büyük ölçekte genişleyerek modern Amerikan özel istihbarat sektörüne dönüştü.
ABD Modelinin Hakluyt & Company modelinden farkı
Amerikan modeli bu yönüyle İngiltere’de ortaya çıkan Hakluyt & Company modelinden belirgin biçimde ayrılmaktadır. Bununla birlikte her iki modelin ortak yönü, istihbarat tecrübesinin devlet kurumlarının sınırlarını aşarak ekonomik değeri bulunan ticari bir hizmete dönüşmesinin farklı örneklerini oluşturmasıdır.
ABD’de sistem büyük ölçüde devlet sözleşmeleri ve dış kaynak kullanımı üzerinden gelişmiştir. Ulusal güvenlik ve istihbarat kurumlarının ihtiyaçlarının önemli bir bölümü özel şirketlerden hizmet alımı yoluyla karşılanmaktadır.
Oysa Hakluyt modeli ise daha çok özel şirketlere stratejik bilgi, siyasi ve jeopolitik risk analizi ile ticari istihbarat danışmanlığı sunmaya dayalıdır.
Amerika’da ilk istihbarat faaliyetlerini başlatan Jön Türk Ubeydullah Efendi
Özel istihbarat şirketlerinin ABD’deki erken dönem örneklerinden biri olan Pinkerton’s National Detective Agency-Pinkerton Ulusal Dedektiflik Ajansı modelinden Türklerin nasıl yararlandığını kısaca izah etmeye çalışayım.
Ubeydullah Efendi (1858-1937), sarıklı-cübbeli bir Jön Türk’tü. Babası İzmir’in ünlü Hatipoğulları sülalesinden ve Bektaşi meşreb alimlerden Hoca Şakir Efendi, annesi ise İzmir’in tanınmış ailelerinden Musulluzadeler’in kızıydı.
Evleri şehir kütüphanesini andırıyordu. İfadesine göre babasının iki-üç bin cilt, annesinin ise elli cilt kitabı mevcuttu. Ubeydullah Efendi; Atatürk'ün yakın çalışma arkadaşlarından ve Türkiye'de hukuki temellerin atılmasında katkılarda bulunmuş devlet adamı Adalet Bakanlarından Mahmut Esat Bozkurt'un dayısıydı.
II. Abdülhamid, Ubeydullah Efendi’yi (bugünkü Libya’nın güneyinde, Büyük Sahra’da bulunan) Taif’e sürmüş, İttihat ve Terakki ise İkinci Meşrutiyet’te üç defa mebus seçtirmişti.
Kendisini tanıyanlar, “sıra dışı gizemli bir kişiliği” olduğu hususunda hemfikirdi.İttihatçı olmasına ittihatçıydı ama II. Abdulhamid'e jurnal göndermesiyle maruftu. Çünkü Yıldız İstihbarat Teşkilatı’nın önde gelen çalışanlarındandı. İngilizce, Arapça ve Farsça biliyordu.
Devlette devamlılık esası gereğince Mehmet Ubeydullah Efendi'nin görevi II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasında da devam etti. İstiklal Marşı şairi Mehmet Akif Ersoy gibi Teşkilat-ı Mahsusa'nın üst aklını oluşturan heyet üyesiydi. Ama görünmeyen “Beyaz Hayaletler”in deyim yerindeyse piri oydu.
Görevi gereği bir bakarsınız Buckingam Sarayı'nda imparatorla, İngiltere Kraliçesi ile sohbet eder. Başka bir gün onu New York sokaklarında zeytinyağlı patlıcan dolması satarken görürsünüz.
Küba'da sebze halinde zerzevatçıların hücumuna uğrar. Hamallık eder, günlerce aç olarak parklarda yatar. Bir müddet sonra bakarsınız ki büyükelçi olarak Afganistan'a giderken yirmi yedi bin kişi tarafından törenle karşılanır ve o geçecek diye şerefine bütün dükkânlar, çarşılar kapanır.
Ubeydullah Efendi'nin Amerika çıkartması…
Ubeydullah Efendi, 1893 yılında, gazetelerin sürekli yazıp durduğu meşhur Chicago sergisini görmek arzusuna kapılır. İçindeki macera aşkıyla bulup buluşturur, vapura biner gider. Fransa’dan İngiltere’ye, oradan Amerika’ya geçer vapurla. Oradan da Küba’ya kadar uzanır.
İstanbul’a beş buçuk yıl sonra dönecektir. 1 Mayıs 1893 tarihinde Chicago sergisinin açılışında orada olma sürecini şöyle anlatır; “Amerika’da ben keten helvası da sattım. Lokantacılık da ettim. Yapılarda ırgatlık da yaptım.
Sanat öğrenip onu da işledim. Hele panorama (bir tür Sinematografi tekniği) ile şark manzarası seyrettirerek dört ay kadar bununla geçindim.
Sanat öğrenip onu da işledim. Hele panorama (bir tür Sinematografi tekniği) ile şark manzarası seyrettirerek dört ay kadar bununla geçindim.
Amerika’da, Küba’da, Fransa’da ve Balkanlar’da keten helva ve sebze satıcılığından gazeteciliğe kadar bir dizi iş yapan “sarıklı Jön Türk” Ubeydullah Efendi'nin çelişkilerle dolu kişiliği, onun 'İstihbaratçı' yönü hakkında fikir vericidir.
1893 tarihinde Osmanlı Büyükelçisi Aleksandros Mavroyeni ile gizli irtibat kurdu
Ubeydullah Efendi’nin gizli görevle gönderildiği Amerika’da o tarihte ABD Osmanlı Büyükelçisi; II. Abdülhamit'in özel doktoru ve Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane hocalarından Spiridon Mavroyeni'nin oğlu, Aleksandros Mavroyeni Bey’di.
Mavroyeni Bey’in Washington Elçiliği döneminde (1887–1896), Amerikan misyonerlerinin teşvikiyle Türkiye’den Amerika’ya Ermeni göçleri hızlandı. Amerika’da Ermeni kolonisi oluştu. Hınçak ve Taşnaksutyun adlı Ermeni ihtilal örgütleri buralarda yuvalandı. Anadolu’da kanlı eylemleri başlattılar.
Osmanlı vatandaşlığından Amerikan vatandaşlığına geçen, Amerikan pasaportu alan ve dolayısıyla ABD’nin koruyuculuğuna sığınan Ermeni teröristler, geri dönerek Anadolu’da terör eylemlerinde bulunuyordu.
Amerika’da Ermeni kolonisi, Osmanlı Devleti aleyhine yaygaraya başlamak için gazete, mecmua yayınına başladılar. Türk yönetimi aleyhinde sistematik düşmanlık içeren neşriyatın fitili ateşlendi.
En büyük destekçileri Amerikan misyonerleri de boş durmadı, eş zamanlı olarak Türkiye aleyhindeki propagandalarını hızlandırdı. Sonuçta Amerikan basınında, Ermeni propagandası gözle görülür biçimde arttı.
“Derdini Marko Paşa’ya anlat” derler ya! İşte o Marko Paşa'nın oğlu, Washington’daki Osmanlı Elçisi Mavroyeni de kollarını sıvadı.
Osmanlı Büyükelçisi Aleksandros Mavroyeni, istihbarat topladı Ermeni komitecileri yakından izletti
Hınçak komitesinin Amerika’da da örgütlenmesi üzerine, Osmanlı İmparatorluğunun Washington Elçiliği istihbarat toplama ve komitecileri yakından izlemekle görevlendirildi. Gerçi New York, Boston ve Şikago’da konsolosluklar vardı ve oldukça iyi çalışıyorlardı.
Ancak onların derledikleri bilgiler yetersiz kalınca Büyükelçi Mavroyeni; Massachussets eyaletinde yoğunlaşan Ermeni kolonisi içinden haber almak için önce oralarda yaşayan Ermenilerden ajanlar veya muhbirler devşirdi. Mavroyeni’nin ABD’deki Ermeni komitelerini takip ederken bölgedeki Ermeni ticaret ve sosyal çevrelerinden yararlandığı görülüyor.
Osmanlı’nın ABD’de özel istihbarat temininde İzmirli Başkonsolos Joseph Andrew Iasigi’nin Rolü
Joseph Andrew Iasigi (1848–1917), 19. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti’nin ABD’deki diplomatik ve ticari ağında dikkat çeken isimlerden biriydi. Massachusetts’te doğan Iasigi, Ermeni kökenli bir aileye mensuptu. Babası Joseph Iasigi, 1800’de İzmir’de doğmuş Ermeni kökenli bir tüccar ve gemi sahibiydi;
1864–1877 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin Boston Konsolosu olarak görev yaptı. Böylece Iasigi ailesinin Osmanlı Devleti ile ilişkisi iki kuşak boyunca devam etti. Joseph Andrew Iasigi, diplomatik kariyerine 1873–1877 yılları arasında Fransa’nın Boston’daki konsolosluk temsilcisi olarak başladı.
Akdeniz ticaretiyle uğraşan aile şirketinde de faaliyet gösteren Iasigi, kardeşi Oscar Iasigi’nin ardından 1889’da Osmanlı Devleti’nin Boston Başkonsolosluğuna getirildi ve 1897’ye kadar bu görevi yürüttü. ABD Yüksek Mahkemesi kayıtlarında da kendisinden, Amerikan hükûmeti tarafından resmen tanınmış “Türkiye Sultanı’nın Boston Başkonsolosu” olarak söz edilmiştir.
Iasigi’nin görevi yalnızca klasik konsolosluk ve ticari ilişkilerle sınırlı değildi. 1890’larda Ermeni komitelerinin ABD’de giderek etkinleşmesi üzerine Osmanlı diplomatik temsilcilikleri bu örgütlerin faaliyetlerini yakından izlemeye başladı.
Washington Elçisi Aleksandros Mavroyeni ile Boston Başkonsolosluğu arasındaki ilişki bu açıdan önemliydi. Boston’daki Ermeni çevresini ve ticaret ağlarını yakından tanıyan Iasigi, Osmanlı yönetiminin bölgede bilgi sağlayabilecek kişilerle temas kurmasında önemli bir konumdaydı.
Bu çevreden gelen isimlerden biri de Harput’un Hüseynik bölgesinden ABD’ye göç eden Ermeni tüccar Hagop Bogigian’dı. Boston Başkansolosu Joseph Andrew Iasigi de, Bogigian adlı bir Ermeni iş adamını Türk İstihbaratı’na angaje etti. Bogigian, yaklaşık 15 yıldır Boston’da yerleşikti. Yılda bir kez İstanbul'a gider gelir, dönüşünde mutlaka Boston Başkonsolosluğu’na uğrar, temasları hakkında bilgi verirdi.
Osmanlı’nın Amerika’daki Ermeni muhbiri: Hagop Bogigian
Osmanlı Devleti’nin ABD’de Ermeni komitelerini izlemek amacıyla yararlandığı isimlerden biri de Hagop Bogigian’dı. Harput’un Hüseynik bölgesinden ABD’ye göç eden Bogigian, Boston’da ticaretle uğraşan varlıklı bir Ermeni iş insanıydı.
Washington Elçisi Aleksandros Mavroyeni, Boston Başkonsolosu Jasigi aracılığıyla Bogigian’dan özellikle Hınçak Komitesi ve üyeleri hakkında bilgi temin etti.
Mavroyeni’nin 12 Ocak 1894 tarihli raporu, Bogigian’ın bu amaçla Osmanlı hizmetine alındığını ve faaliyetleri nedeniyle tehdit edildiğini ortaya koymaktadır.
Bu örnek, Osmanlı diplomasisinin ABD’de yalnızca resmî kanallara bağlı kalmadığını, gerektiğinde yerel ve özel kaynaklardan da yararlandığını göstermektedir.
Mavroyeni Bey, 1894 Mart’ında, Boston’daki Amerikan gizli polisi içinden bir gizli ajan tutmuş ve onun aracılığıyla Hınçak komitesini yakından izletmişti. Hizmetleri karşılığında haftada 65 dolar, ayda 260 dolar ödenen. Amerikalı gizli ajan, Mavroyeni’ye önemli raporlar vermişti.
Bu bilgilere göre Amerika’daki Hınçak örgütünün başında Garabedian adında bir ihtilâlci vardır, onun Boston’da sağ kolu Chitjian adında bir komitecidir. Aslen papaz olan ve bir süre Amerikan misyonerlerinden maaş alan Chitjian, sonra papazlığı bırakmış, bütün mesaisiyle Ermeni terör örgütü için çalışmaya başlamıştı.
Misyonerlerin kendisine maaşının ödemesini durdurunca, Çarlık Rusyası ile irtibata geçmişti. Amerikalı ajan Chitjian'la dostluk kurarak Hınçak komitesinin Amerika’daki gizli çalışmaları ve dış ilişkileri hakkında Osmanlı Elçisine üstüste raporlar yetiştirmeyi başarmıştı.
Türkler, Amerika'da nasıl istihbarat satın aldı?
Amerikalı dedektifler özellikle Amerika’daki Ermeni komitelerine yönelik faaliyetlerde Osmanlı diplomatlarınca istihbarat görevlerinde kullanıldı. Osmanlı’nın Boston Başkonsolosu Jasigi, Büyükelçi Mavroyeni'nin talimatı doğrultusunda “Pinkerton Detektiflik Bürosu”ndan bir dedektif kiraladı.
İskoçyalı Allan Pinkerton’un kurduğu şirket Türklere bilgi sattı
Amerikan İç Savaşı sırasında Allan Pinkerton, ABD Gizli Servisi'nin öncüsü olan Birlik İstihbarat Servisi'nin başıydı. 14 Mayıs 1894 tarihinde Pinkerton Dedektiflik Bürosu memuru F. E., Boston Başkonsolosuna, Ermeniler ve diğer Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasından çıkıp gelen göçmenlerle ilgili hazırladığı raporları sunuyordu.
Türk aklı özel istihbaratı kullandı şimdi neden olmasın?
Uzun sözün kısası bütün bu tarihsel veriler, göz önüne alındığında, iki gündür yazımıza konu olan özel istihbaratın yalnızca modern çağın güvenlik ihtiyaçlarında doğmadığı gibi yeni bir sektör olmadığı da ispatlıyor.
19. yüzyılın ortalarında Pinkerton ile kurumsal bir kimlik kazanmaya başlayan Amerikan özel dedektiflik ve bilgi toplama geleneği, yüzyılın sonunda Osmanlı Devleti’nin de dikkatini çekmiş ve hizmet satın alınmıştı
Washington Elçisi Aleksandros Mavroyeni’nin Ermeni komitelerini izlemek amacıyla muhbirlerden ve Amerikalı özel dedektiflerden yararlanması, Boston Başkonsolosluğunun Pinkerton’dan ücret karşılığında istihbarat temin etmesi, devletlerin daha o tarihlerde istihbaratı gerektiğinde özel sektörden sağlanabilecek stratejik bir hizmet olarak gördüklerini ortaya koyuyor.
Daha dikkat çekici olan ne biliyor musunuz? Türklerin bu yeni yöntemin yalnızca seyircisi olmamasıdır. Ubeydullah Efendi’nin Amerika’daki sıra dışı serüveni ile Osmanlı diplomatik temsilciliklerinin kurduğu haber alma ağları birlikte değerlendirildiğinde, İstanbul’un okyanusun ötesindeki siyasi ve toplumsal gelişmeleri yakından takip etmeye çalıştığı anlaşılıyor.
Aradan geçen bir asrı aşkın sürede yöntemler ve teknolojiler değişti; muhbirlerin, özel dedektiflerin ve saha raporlarının yanına açık kaynak istihbaratı, büyük veri analizi ve yapay zekâ eklendi. Ancak insan merkezli doğru bilgiye zamanında ulaşmanın stratejik değeri değişmedi.
Bugün ABD’de devlet sözleşmeleriyle büyüyen özel istihbarat ekosistemi ile İngiltere’de şirketlere stratejik bilgi ve risk danışmanlığı sağlayan Hakluyt modeli, aynı ihtiyaca verilen iki farklı cevabı temsil ediyor.
Türkiye açısından asıl tartışılması gereken mesele de tam burada başlıyor: Osmanlı Devleti’nin 130 yılı aşkın süre önce Amerika’da özel dedektiflerden istihbarat hizmeti satın aldığı düşünüldüğünde, bugün küresel ölçekte faaliyet gösteren Türk şirketlerinin siyasi risk, ekonomik istihbarat, açık kaynak analizi ve stratejik bilgi ihtiyaçlarını karşılayacak yerli ve millî özel istihbarat şirketlerinin kurulmasının zamanı gelmedi mi?
İlgili. Kaynakça
guides.loc.gov/pinkerton-papers
belleten.gov.tr/tam-metin/1979
naasr.org/products/hagop-bogigian
nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/52416.pdf
legendsofamerica.com/pinkertons
islamansiklopedisi.org.tr/ubeydullah-efendi
politicalgraveyard.com/group/armenian.html
everycrsreport.com/reports/R44157.html
salon.com/2007/06/01/intel_contractors
wilson.edu/hagop-bogigian-and-bogigian-gallery
anca.org/acf-to-honor-legacy-of-hagop-bogigian
history.state.gov/historicaldocuments/frus189…
familysearch.org/en/surname?surname=bogigian
vasington-be.mfa.gov.tr/Mission/MissionChiefH…
uspis.gov/history-spotlight-2023/allan-pinkerton
avim.org.tr/tr/Dergi/Review-Of-Armenian-Studi…
sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S00…
academic.oup.com/edited-volume/28250/chapter-…
ulkucudunya.com/index.php?kod=8683&page=h…
kebikecdergi.wordpress.com/wp-content/uploads…
biyografya.com/en/biographies/ubeydullah-efen…
history.com/articles/10-things-you-may-not-kn…
dia.mil/News-Features/Articles/Article-View/A…
academic.oup.com/chicago-scholarship-online/b…
washingtonpost.com/investigations/top-secret-…
centerforsecuritypolicy.org/private-security-…
hyetert.org/2019/10/03/jon-turk-ubeydullah-ef…
Mithat Aydın – Amerikan Protestan Misyonerlerinin Ermeniler Arasındaki Faaliyetleri
dergipark.org.tr/en/download/article-file/114088
Mahmut Akpınar – Osmanlı Devleti’nin Hizmetinde Bir Yeni Fenerli: Aleksandır Mavroyeni Bey (1848–1929)
dergipark.org.tr/tr/pub/gttad/article/1062556
securitas.com/en/newsroom/regulatory-press-re…
Kemal Çiçek – “Armenian Migration to the United States of America and the Pinkerton Detective Agency (1890–1896)”
dergipark.org.tr/tr/download/article-file/929484
researchgate.net/publication/376875589_Mehmed…
Ahmet Akter – Osmanlı Devleti'nin Amerika'ya Göç Eden Ermenilerin Faaliyetlerini Takip Çabası
turuz.com/storage/Turkologi/2017/2623-2-Kesli…