Gülden Bengü BİLGİNKöşe YazarıTÜRK OLMAK BİR IRK MESELESİ Mİ, AİDİYET DUYGUSU MU?

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Türk mü, Türkiyeli mi? Bir kelimenin ötesindeki tarih, aidiyet ve insanlık meselesi
Bir insanın adını değiştirdiğinizde geçmişini de değiştirebilir misiniz?
Peki ya bir milletin?
Son günlerde yeniden alevlenen “Türk mü, Türkiyeli mi?” tartışmalarını izlerken aklıma ilk gelen soru bu oldu. Çünkü bazı kelimeler yalnızca sözlüklerde karşılık bulmaz. Tarihin içinde doğar, mücadelelerle anlam kazanır, kuşakların hafızasında yer edinir.
Bir milletin adı da böyledir.
Bir aktörün yıllar önce bir söyleşide dile getirdiği, “Türk sineması” yerine “Türkiye sineması” ifadesinin kullanılmasına ilişkin görüşlerinin yeniden gündeme gelmesi, bizi aslında çok daha eski bir tartışmanın içine çekti.
Elbette bir sanatçının kelime tercihinde bulunması düşünce özgürlüğünün doğal sonucudur. Üstelik “Türkiye sineması” ifadesi, ülkemizde üretilen sinema eserlerini coğrafi bakımdan tanımlamak için kullanılabilir.
Ancak burada üzerinde düşünülmesi gereken daha önemli bir mesele var: Coğrafyayı tanımlayan bir kelime, tarihî ve millî kimliği ifade eden bir kavramın yerini bütünüyle alabilir mi?
“Türkiyeli” olmakla “Türk” olmak gerçekten aynı şeyi mi anlatır?
Bu soruya yalnızca duygularımızla değil; tarih, hukuk, dil bilimi ve dünya örnekleriyle cevap aramamız gerektiğine inanıyorum.
Ne mutlu Türk'üm diyene! Peki, neden?
Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 29 Ekim 1933 tarihinde Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümünde yaptığı tarihî konuşmasını şu sözlerle tamamladı:
“Ne mutlu Türk'üm diyene!”
Bu sözün üzerinde duralım.
Atatürk neden “Türk doğana” değil de “Türk'üm diyene” demişti?
Bir insanın nerede ve hangi ailede doğacağını seçmesi mümkün değildir. Ancak kendisini bir millete ait hissetmesi, o milletin ortak değerlerini benimsemesi ve geleceğine katkıda bulunması, biyolojik kökenin çok ötesinde bir aidiyet meselesidir.
Atatürk'ün bu sözünü, yalnızca soy bağına dayanan bir üstünlük iddiası olarak değil, ortak millet bilincini güçlendiren bir çağrı olarak okumak gerektiğini düşünüyorum.
Nitekim Atatürk'ün Medeni Bilgiler çalışmasındaki millet tanımı da bunu destekler:
“Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran Türkiye halkına Türk milleti denir.”
Dikkat edelim. Burada bir soy kütüğü değil, bir Cumhuriyet'i kuran halk tarif edilmektedir.
Daha da önemlisi, Onuncu Yıl Nutku'nun tamamına baktığımızda Atatürk'ün Türk milletine yüklediği sorumluluğun yalnızca geçmişle övünmek olmadığını görürüz.
O, çalışmaktan, bilimden, sanattan, çağdaş uygarlıktan ve insanlığın huzuruna katkıda bulunmaktan söz eder.
Öyleyse bu sözün altını yalnızca millî gururla değil, ahlaki ve toplumsal sorumlulukla da doldurmalıyız.
Türk'üm demenin mutluluğu, başka milletleri küçümsemekten değil; kendi milletinin bilimde, sanatta, adalette ve insanlığa hizmette yükselmesine katkıda bulunmaktan doğmalıdır.
Atatürk'ün sözündeki mutluluk, başkasının kimliğini inkâr etmenin değil, kendi kimliğine bilinçle sahip çıkmanın mutluluğudur.
Anayasa'nın tanımladığı Türk kimdir?
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 66. maddesi son derece açıktır:
“Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.”
Bu cümlede insanın etnik kökeni, ailesinin geçmişi veya evinde konuştuğu dil bir vatandaşlık ölçütü olarak sıralanmamıştır.
Hukuki anlamıyla Türk kimliği, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığının ortak adıdır.
Elbette Türk kelimesinin etnik, dilsel ve kültürel anlamları da bulunmaktadır. Bu anlamları yok saymak ne kadar yanlışsa, anayasal vatandaşlık tanımını yalnızca etnik kökene indirgemek de o kadar yanlıştır.
Türkiye Cumhuriyeti'nin Kürt, Çerkes, Laz, Gürcü, Arap, Boşnak ve daha pek çok kökenden gelen vatandaşları vardır. Her birinin kültürel mirası saygıyı hak eder. Bu insanların ortak vatandaşlık çatısı altında bulunması, kendi aile geçmişlerini veya kültürel kimliklerini unutmalarını gerektirmez.
Burada dikkat etmemiz gereken ince bir çizgi bulunuyor.
Bir vatandaşımızın kendisini nasıl tanımladığına saygı göstermek başka, Cumhuriyet'in anayasal millet adının değiştirilmesini savunmak başkadır.
“Türkiyeli” ifadesi bir kişinin Türkiye ile coğrafi veya toplumsal bağını anlatabilir. Günlük dilde kullanılmasına da kimsenin peşinen itirazla yaklaşması gerekmez.
Ancak bu kelime, Anayasa'daki Türk vatandaşlığı kavramının hukuki karşılığı değildir. Ayrıca Türk adının tarihî ve kültürel anlamlarının tamamını taşımaz.
Konunun hassas noktası tam da burasıdır:
Kapsayıcı olmak için ortak milletimizin adından vazgeçmek zorunda değiliz. Asıl mesele, o adın altında herkesin eşit ve onurlu biçimde yaşayabilmesini sağlamaktır.
Dünya milletleri kendilerini nasıl tanımlıyor?
Biraz da dünyaya bakalım.
Fransa'da Breton, Bask, Alsaslı, Korsikalı veya farklı göçmen kökenlerden gelen vatandaşlar bulunur. Fransız kimliği, yalnızca belirli bir aile geçmişinin değil, ortak bir devletin ve vatandaşlığın da adıdır.
İspanya'da Katalanlar, Basklar ve Galiçyalılar kendi dillerini ve kültürel özelliklerini korurlar. İspanya Anayasası, devletin birliğini esas alırken farklı milliyetlerin ve bölgelerin varlığını da tanır.
İsviçre'de Almanca, Fransızca, İtalyanca ve Romanşça konuşan topluluklar vardır. İsviçreli olmak, tek bir ana dile sahip olmayı gerektirmez.
İrlanda örneği ise başka bir gerçeği gösterir. İrlandalıların büyük bölümü günlük yaşamında İngilizce konuşmaktadır. İrlandaca tarihî ve resmî dil olmasına rağmen İrlanda millî kimliği, herkesin bu dili günlük yaşamda kullanmasına bağlı değildir.
Avusturyalıların ve Almanların büyük çoğunluğu Almanca konuşur. Fakat aynı dili konuşmak, aynı devletin vatandaşı veya aynı millî kimliğin mensubu olmak anlamına gelmez.
Buradan şu sonuca ulaşabiliriz:
Ortak bir dil, millet olmayı güçlendirebilir; fakat aynı dili konuşan herkes aynı millete mensup olmak zorunda değildir. Farklı dilleri konuşan insanlar da ortak bir siyasi millet oluşturabilir.
Basklar gibi kendilerine özgü dili bulunan toplulukların yanı sıra, İskoçlar gibi günlük yaşamda büyük ölçüde İngilizce konuşan ama kendilerine özgü tarihî ve millî kimlik taşıyan toplumlar da vardır.
Demek ki bir toplumun kimliğini yalnızca konuştuğu dile bakarak belirleyemeyiz.
Bu örneklerden hareketle Türkiye'nin kendi tarihî kimliğini değiştirmesi gerektiği sonucuna da varamayız. Çünkü her milletin tarihî tecrübesi, devlet yapısı ve toplumsal koşulları farklıdır.Başka ülkelerin uygulamalarını incelemek bize yeni düşünceler kazandırabilir; ancak hiçbir ülkenin kimlik modeli diğerine birebir, sorgusuzca uygulanamaz.
Türk adı Türkiye'den daha eski, Türk dünyası Türkiye'den daha geniştir
“Türkiyeli” kelimesinin neden “Türk” kelimesinin bütün anlamlarını karşılayamayacağını anlamak için Anadolu'nun sınırlarından çıkıp tarihe bakmamız yeterlidir.
Türk adı, Türkiye Cumhuriyeti kurulmadan çok önce tarih sahnesindeydi.
Göktürkler döneminde devlet adı olarak kullanılan Türk sözü, Orhun Yazıtları'nda tarihî bir hafızaya dönüştü. Uygurlar, Karahanlılar, Selçuklular ve daha sonra Osmanlılar, Türk tarihinin farklı dönemlerinde önemli siyasi ve kültürel yapılar ortaya koydular.
Bu uzun tarih, tek bir hanedanın veya devletin hikâyesi değildir. Farklı coğrafyalarda gelişen, birbirleriyle etkileşen ve zaman içinde değişen toplulukların ortak mirasıdır.
Bugün Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsız Türk devletleri arasındadır. Türkiye de bu dünyanın ayrılmaz bir parçasıdır.
Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan tam üye; Türkmenistan ise gözlemci statüsündedir.
Türk dünyası yalnızca bağımsız devletlerden ibaret de değildir. Tatarlar, Başkurtlar, Uygurlar, Gagavuzlar, Saha Türkleri ve daha birçok topluluk, farklı coğrafyalarda bu geniş tarihî ve dilsel mirasın parçalarını oluşturur.
Bütün bu toplumların dilleri ve kültürleri birebir aynı değildir. Türk dilleri arasında önemli benzerlikler olduğu gibi belirgin farklılıklar da bulunur.
Fakat Türk adı, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan önce de vardı ve bugün Türkiye'nin sınırları dışında da yaşamaya devam ediyor.
Bir Azerbaycan Türkü, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmadığı hâlde Türk dünyasına mensup olabilir. Buna karşılık Türkiye Cumhuriyeti'nin farklı etnik kökenlerden gelen vatandaşları, ortak anayasal vatandaşlık bağıyla Türk milletinin siyasi topluluğunu oluşturur.
İşte burada iki farklı aidiyet düzeyini birbirine karıştırmamak gerekir.
Türk adı tarihî ve kültürel bir mirası da ifade eder; Türkiye Cumhuriyeti'nde ise aynı zamanda ortak vatandaşlık kimliğinin adıdır.
“Türkiyeli” ifadesi bu iki anlamı tek başına karşılayamaz.
Kimliğimizi korumak, başkalarını dışlamak mıdır?
Bu sorunun cevabı, nasıl bir milliyetçilik anlayışını benimsediğimize bağlıdır.Kendi milletini sevmekle başka milletleri hor görmek aynı şey değildir.
Türk tarihini öğrenmek, Türkçeyi korumak, millî kültürümüzü geliştirmek ve Cumhuriyetimizin değerlerine sahip çıkmak, başkalarının varlığını inkâr etmeyi gerektirmez.
Aksine, kendi kültürünün değerini bilen bir insanın başka kültürlerin de kendi mensupları için ne kadar kıymetli olduğunu anlaması beklenir.Ancak bu ilkenin yalnızca sözde kalmaması gerekir.Bir insanın ana dilini küçümsüyor, aile geçmişini aşağılıyor veya etnik kökeninden dolayı ona daha az hak tanıyorsak, ortak vatandaşlık idealine zarar veriyoruz demektir.
Öte yandan Türk adının korunmasını isteyen herkesi peşinen ayrımcı olarak değerlendirmek de doğru değildir.Tarihî ve anayasal bir kimliği savunmak meşru bir görüştür. Aynı şekilde, bu kimliğin kendisini yeterince temsil etmediğini düşünen vatandaşların kaygılarını dile getirmesi de meşrudur.Mesele, farklı görüşleri susturmak değil; birbirimizi anlamaya çalışırken ortak hukuki zemini koruyabilmektir.Çünkü millî birlik, herkesin aynı düşünceyi tekrar etmesiyle değil, farklı düşünen insanların aynı adalet duygusunda buluşabilmesiyle güçlenir.
Peki, bu tartışmayı nasıl aşacağız?
Yıllardır aynı kelimeler üzerinden tartışıyor, zaman zaman birbirimizi kırıyor, fakat sorunun özüne yeterince yaklaşamıyoruz.Oysa yapılabilecek somut işler var.
Öncelikle eğitim sistemimizde millet, etnik köken, kültürel kimlik ve vatandaşlık kavramları birbirine karıştırılmadan öğretilmelidir. Gençlerimiz Türk adının tarihini de Cumhuriyet'in kapsayıcı vatandaşlık idealini de bilmelidir.
Türkçeyi korumak ise yalnızca yabancı kelimelerden yakınmakla mümkün değildir. Bilimde, teknolojide, felsefede ve sanatta güçlü bir Türkçe üretmek gerekir. Kendi dilimizde dünya çapında eserler ortaya koyamadığımız sürece, dilimizi yüceltemeyiz.
Aynı zamanda ülkemizdeki kültürel çeşitliliği tanımak, farklı ana dillere ve geleneklere saygı göstermek de ortak yaşamın vazgeçilmezidir.Devlet kurumlarının, eğitimcilerin, sanatçıların ve medya kuruluşlarının burada önemli sorumlulukları bulunmaktadır.
Kimlik tartışmalarında kullanılan dil, toplumu birbirine karşı kışkırtmamalıdır. Eleştiri hakkı korunmalı; fakat insanları kökenlerinden dolayı aşağılayan, dışlayan veya düşmanlaştıran söylemlere karşı ortak bir toplumsal duyarlılık geliştirilmelidir.
En önemlisi de vatandaşlık aidiyetini yalnızca kelimeler üzerinden değil, adalet üzerinden güçlendirmeliyiz.Hukukun herkese eşit uygulanması, liyakatin esas alınması, eğitim ve çalışma hayatında fırsat eşitliğinin sağlanması, vatandaşların kendilerini bu ülkenin eşit ve değerli bireyleri olarak görmelerini sağlayacaktır.Çünkü aidiyet yalnızca bir ismi benimsemek değildir.
Aidiyet, insanın o isim altında kendisine de yer bulunduğunu bilmesidir.
Birlik olmak için aynı olmak zorunda değiliz.
Bütün bu tartışmaların sonunda düşüncemiz bizi çok daha derin bir soruya götürüyor:
İnsan, kendi kimliğini korurken başka bir insanın kimliğine de aynı saygıyı gösterebilir mi?
Bence gerçek olgunluk tam burada başlıyor.Bir insanın Türk, Arap, Fars, Alman, Japon veya başka bir millete mensup olması, onun insanlık bakımından daha üstün ya da daha değersiz olduğu anlamına gelmez.
Dillerimiz farklı olabilir. İnançlarımız, geleneklerimiz, yaşayış biçimlerimiz birbirinden ayrılabilir. Ancak insan onuru, adalet, merhamet ve barış ihtiyacı herhangi bir milletin tekelinde değildir.
Yeryüzündeki bütün insanları birbirinden kopuk, birbirine rakip ve sürekli üstünlük mücadelesi vermesi gereken varlıklar olarak görmek, insanlığın henüz aşamadığı en eski yanılgılardan biridir.
Tarih boyunca ırk ve din üstünlüğü iddialarıyla savaşlar çıkarılmış, insanlar yurtlarından edilmiş, toplumlar birbirine düşman hâle getirilmiştir.
Oysa bir insanın doğduğu coğrafya onun üstünlük belgesi olamaz. İnancı, dili veya soyu da başkasını hor görme hakkı vermez.Burada farklılıkları yok saymaktan söz etmiyorum.Aksine, farklılıkların varlığını kabul ederken onların arkasındaki ortak insanlık gerçeğini görebilmekten söz ediyorum.
Nasıl ki denize dökülen nehirler kendi kaynaklarını inkâr etmeden aynı denizin parçası oluyorsa, insanlık da farklı milletlerin, dillerin ve kültürlerin varlığıyla zenginleşir.
Birlik, tek tip olmak değildir.Birlik, çokluğun içinde birbirini yok etmeye çalışmadan var olabilmektir.
Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi de bu açıdan yalnızca devletler arası ilişkileri değil, insanlığın birlikte yaşama sorumluluğunu düşünmemize vesile olmalıdır.
Bugün dünyamızın yeni düşmanlıklara değil, birbirini anlayabilen toplumlara ihtiyacı var.
Ve belki de Türk milletinin insanlığa sunabileceği en kıymetli katkılardan biri, kendi tarihî kimliğini korurken farklı milletlerin de barış içinde yaşama hakkını savunabilmesidir.
Ben Türk adının korunmasından yanayım.Çünkü bu adın yalnızca bir coğrafyayı değil; bir tarihi, bir dili, bir kültürü, bir bağımsızlık mücadelesini ve Cumhuriyetimizin ortak vatandaşlık kimliğini ifade ettiğine inanıyorum.
Ama aynı zamanda hiçbir insanın etnik kökeni, dili veya inancı nedeniyle küçümsenmediği bir Türkiye'nin, bu kimliğin taşıdığı en büyük değerlerden biri olması gerektiğine de inanıyorum.
Son söz olarak şunu söylemek isterim:
“Ne mutlu Türk'üm diyene!” sözünün hakkını vermek, yalnızca o sözü gururla tekrarlamak değil; o sözün temsil ettiği Cumhuriyet'i adaletle, bilimle, kültürle ve insanlık onuruna duyulan saygıyla yüceltmektir.
Çünkü insanın kendi milletine duyduğu sevgi, başka milletlere duyduğu saygıyla eksilmez.
Ve yetmiş iki milleti bir gözle görebilen insan için hakikat değişmez:
Kendini bilmek bir erdemdir; kendini başkasından üstün görmemek ise insan olanın olgunluğudur.
KAYNAKÇA
Kültür ve Turizm Bakanlığı- Atatürk’ün Onuncu Yıl Nutku
Anayasa Mahkemesi- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
T.C. Dışişleri Bakanlığı- Türk Devletleri Teşkilatı
İspanya Anayasası
www.sozcu.com.tr