Dr. Bestami GÜNDÜZKöşe YazarıAçlığın Ötesinde: Duygusal Beslenme, Stres ve Modern İnsanın Yemekle İlişkisi
Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Yazar Gazetesi | Sağlık, Toplum ve İnsan
İnsan bazen aç olmadığı hâlde yemek yer.
Günün bütün yorgunluğunu taşıyarak eve döndüğünde mutfağa yönelir. Buzdolabını açar, raflara bakar, bir şeyler atıştırır. Bir süre sonra yeniden mutfağa gider. Ne aradığını tam olarak bilmez. Midesinde belirgin bir açlık yoktur; fakat içinde tamamlanmamış bir ihtiyaç hisseder.
Kimi zaman bu ihtiyaç dinlenmektir. Kimi zaman güven duygusu, kimi zaman da gün boyunca bastırılmış bir üzüntünün sessiz ifadesidir.
Yemek, insan yaşamında yalnızca enerji sağlayan bir madde değildir. Hatıraların, alışkanlıkların, duyguların ve toplumsal ilişkilerin de taşıyıcısıdır.
Bu nedenle insanın yemekle ilişkisini anlamak için yalnızca sindirim sistemine bakmak yeterli değildir.
Bazen bir insanın neden yemek yediğini anlayabilmek için ne yaşadığını da bilmek gerekir.
Çünkü her yemek isteği bedensel açlıktan doğmaz; fakat her duygusal yeme davranışı da bir hastalık anlamına gelmez.
Açlığın iki farklı dili
Fizyolojik açlık, organizmanın enerji gereksinimiyle ilişkili karmaşık biyolojik mekanizmalar sonucunda ortaya çıkar.
Hipotalamus, gastrointestinal sistem, pankreas ve yağ dokusu arasında gerçekleşen hormonal ve sinirsel iletişim, açlık ve tokluk düzenlenmesinde önemli rol oynar.
Ghrelin, leptin, insülin ve çeşitli bağırsak hormonları bu süreçte görev alır.
Ancak yemek yeme davranışı yalnızca enerji gereksinimiyle belirlenmez.
Bir yiyeceğin kokusu, görüntüsü, geçmişte oluşturduğu hatıralar veya belirli bir ortamda bulunmak da yemek isteğini ortaya çıkarabilir.
Duygusal yeme ise kişinin üzüntü, stres, sıkıntı, yalnızlık veya başka duygusal durumlarla baş etmek amacıyla yemek tüketmesiyle ilişkilidir.
Bu davranışın her zaman bilinçli biçimde gerçekleşmesi gerekmez.
Bazen kişi yemek yediğinin farkındadır ancak neden yemek istediğini açıklamakta zorlanır.
Fizyolojik açlık çoğunlukla zaman içerisinde gelişirken duygusal yeme isteği bazı durumlarda aniden ortaya çıkabilir.
Bununla birlikte bu ayrım mutlak değildir.
Açlık, stres ve çevresel uyaranlar aynı anda bulunabilir. İnsan davranışını birbirinden tamamen bağımsız iki kategoriye ayırmak her zaman mümkün değildir.
Stres altında neden daha fazla veya daha az yeriz?
Stresin beslenme üzerindeki etkileri kişiden kişiye değişir.
Bazı bireylerde stres iştahı artırırken bazılarında azaltabilir.
Bu farklılığın oluşmasında stresin süresi, şiddeti, kişinin önceki deneyimleri ve bireysel biyolojik özellikleri rol oynar.
Stres yanıtında sempatik sinir sistemi ve hipotalamus-hipofiz-adrenal eksen önemli görevler üstlenir.
Akut stres sırasında bazı bireylerde iştah baskılanabilir.
Uzun süreli stres koşullarında ise uyku değişiklikleri, duygusal yük ve davranışsal alışkanlıklar, özellikle enerji yoğun yiyeceklere yönelmeyi kolaylaştırabilir.
Kortizol bu süreçte rol oynayan hormonlardan biridir; ancak stresle ilişkili bütün yeme davranışlarını yalnızca kortizol düzeyiyle açıklamak doğru değildir.
İnsanların stres karşısındaki tepkileri çok boyutludur.
Örneğin yoğun çalışma temposu altında öğün atlayan bir kişi, akşam saatlerinde hem gerçek açlık hem de zihinsel yorgunluk nedeniyle daha fazla yemek tüketebilir.
Bu durumda davranışın nedeni yalnızca duygusal açlık değildir.
Gün boyunca yetersiz beslenme de akşam ortaya çıkan yoğun yemek isteğine katkıda bulunabilir.
Dolayısıyla etkili bir değerlendirme, kişinin bütün gününü ve yaşam koşullarını anlamayı gerektirir.
Yemek neden teselliye dönüşür?
İnsan yaşamının erken dönemlerinden itibaren beslenme, yalnızca biyolojik gereksinimlerin karşılanmasıyla sınırlı değildir.
Bebeklikte beslenme, bakım veren kişiyle kurulan yakın ilişkinin de parçasıdır.
Çocuklukta aile sofraları, kutlamalar ve özel günler, yiyeceklerle olumlu duygular arasında bağlantılar oluşturabilir.
Bir insanın çocukluğunda kendisini güvende hissettiği bir ortamda tükettiği yemek, yıllar sonra benzer bir duygusal çağrışım yaratabilir.
Bu nedenle bazı yiyecekler yalnızca lezzetleri nedeniyle değil, geçmiş deneyimlerle ilişkileri nedeniyle de tercih edilir.
Ancak yiyeceklerin duygusal anlam taşıması, başlı başına olumsuz bir durum değildir.
Bir doğum gününde pasta yemek, bayramda tatlı paylaşmak veya sevilen bir yemeği hazırlamak, insan yaşamının doğal parçalarıdır.
Sorun, yemek yemenin duygusal güçlüklerle baş etmede neredeyse tek yöntem hâline gelmesi ve kişinin yaşam kalitesini olumsuz etkilemesidir.
Duygusal yeme davranışını anlamak, insanın yemekle kurduğu bütün duygusal bağları ortadan kaldırmaya çalışmak değildir.
Amaç, bu bağların sağlıklı ve dengeli biçimde sürdürülebilmesidir.
Modern yaşamın görünmeyen yorgunluğu
Günümüz insanı, geçmiş dönemlerle karşılaştırıldığında farklı türden zihinsel ve toplumsal baskılarla karşı karşıyadır.
Sürekli ulaşılabilir olma beklentisi, çalışma yaşamının yoğunluğu, ekonomik belirsizlikler ve dijital ortamların kesintisiz uyarıları, günlük yaşamın ritmini etkileyebilir.
Birçok kişi gün içerisinde yemek yemeye yeterli zaman ayıramamakta, öğünlerini hızlı tüketmekte veya yemek sırasında başka faaliyetlerle ilgilenmektedir.
Telefon ekranına bakarak yemek yemek, bilgisayar başında atıştırmak ya da televizyon karşısında uzun süre yiyecek tüketmek, bazı bireylerde tüketilen miktarın fark edilmesini güçleştirebilir.
Dikkatin başka bir faaliyete yönelmesi, yemekle ilgili duyusal deneyimin ve tokluk farkındalığının azalmasına katkıda bulunabilir.
Ancak bu durum herkes için aynı sonuçları doğurmaz.
Modern yaşamın beslenme üzerindeki etkilerini değerlendirirken çalışma koşullarını ve bireysel farklılıkları dikkate almak gerekir.
Çünkü bazen düzensiz beslenme, kişinin ne yapması gerektiğini bilmemesinden değil, günlük yaşamını düzenleyebileceği imkânların sınırlı olmasından kaynaklanır.
Gece yeme davranışı: Alışkanlık mı, klinik sorun mu?
Akşam saatlerinde yemek tüketmek tek başına sağlıksız bir davranış değildir.
Öğün saatlerinin değerlendirilmesinde kişinin çalışma düzeni, uyku zamanı, toplam enerji alımı ve sağlık durumu önemlidir.
Ancak bazı bireylerde gece saatlerinde tekrarlayan ve kontrol edilmesi güç yemek tüketimi görülebilir.
Gece yeme sendromu, akşam ve gece saatlerinde artmış besin alımıyla ilişkili, uyku ve yeme düzenini etkileyebilen bir klinik tablodur.
Bu durumun değerlendirilmesinde gece uyanarak yemek yeme, akşam saatlerinde belirgin besin tüketimi, farkındalık ve eşlik eden psikolojik belirtiler dikkate alınır.
Gece yeme sendromu, uyku sırasında yeme bozukluğundan farklıdır. Uyku sırasında yeme bozukluğunda kişinin davranışa ilişkin farkındalığı ve sonradan hatırlaması sınırlı olabilir.
Ayrıca gece yemek yeme davranışı her zaman bu bozukluklardan birinin bulunduğu anlamına gelmez.
Vardiyalı çalışma, gün içerisinde yetersiz beslenme, ilaç kullanımı ve uyku düzensizlikleri de gece besin tüketimini etkileyebilir.
Bu nedenle klinik değerlendirmede yalnızca yemek saatine değil, davranışın niteliğine ve bireyin yaşamını ne ölçüde etkilediğine bakılmalıdır.
Duygusal yeme ile tıkınırcasına yeme bozukluğu aynı değildir
Duygusal yeme davranışı, toplumda farklı düzeylerde görülebilir.
Ancak tıkınırcasına yeme bozukluğu, belirli tanı ölçütleri bulunan ayrı bir psikiyatrik durumdur.
Bu bozuklukta, belirli bir zaman diliminde olağandışı miktarda yiyecek tüketimiyle birlikte yeme üzerinde kontrol kaybı yaşanması söz konusudur.
Tekrarlayan ataklara belirgin sıkıntı eşlik edebilir.
Tanı, davranışın sıklığı, süresi ve diğer klinik özellikler dikkate alınarak konulur.
Dolayısıyla ara sıra stres nedeniyle fazla yemek yemek, otomatik olarak tıkınırcasına yeme bozukluğu anlamına gelmez.
Bu ayrım önemlidir.
Çünkü yeme davranışlarının gereğinden fazla hastalık olarak etiketlenmesi, bireylerde suçluluk ve kaygıyı artırabilir.
Öte yandan gerçek bir yeme bozukluğunun yalnızca irade eksikliği olarak görülmesi de uygun tedaviye erişimi geciktirebilir.
Klinik yaklaşım, davranışı yargılamak yerine anlamaya ve gerektiğinde bilimsel temelli tedavi sunmaya dayanmalıdır.
Diyet kültürü ve suçluluk döngüsü
Modern toplumlarda beslenme, kimi zaman sağlıkla ilişkili bir davranış olmaktan çıkarak ahlaki bir değerlendirme alanına dönüşmektedir.
Bazı yiyecekler “iyi”, bazıları “kötü” olarak tanımlanmakta; belirli bir besini tüketen bireyler kendilerini başarısız hissedebilmektedir.
Özellikle katı diyet kuralları, bazı kişilerde yiyeceklere yönelik aşırı zihinsel uğraşı artırabilir.
Bir besinin tamamen yasaklanması, her bireyde aynı sonucu doğurmaz. Ancak bazı bireylerde kısıtlama, yoğun istek, aşırı tüketim ve suçluluk duygusuyla ilerleyen döngülere katkıda bulunabilir.
Bu nedenle sağlıklı beslenme eğitimi, korkuya ve utanca dayalı olmamalıdır.
Besinlerin sağlık üzerindeki etkileri elbette değerlendirilmelidir.
Ancak tek bir öğün veya tek bir yiyecek üzerinden kişinin bütün sağlık davranışlarını yargılamak doğru değildir.
Sağlıklı beslenme, uzun dönemde sürdürülebilen alışkanlıkların bütünüdür.
Bir insanın yemekle kurduğu ilişkiyi iyileştirmek, yalnızca ne yediğini değiştirmek değil, yemek hakkındaki düşüncelerini ve duygularını da anlamayı gerektirebilir.
Beden algısı ve sosyal medyanın etkisi
Dijital medya, insanların bedenlerine ve beslenme davranışlarına ilişkin algılarını etkileyebilen güçlü bir iletişim alanıdır.
Özellikle idealize edilmiş beden görüntüleri, hızlı kilo verme vaatleri ve bilimsel dayanağı sınırlı beslenme önerileri, bazı bireylerde gerçekçi olmayan beklentiler oluşturabilir.
Beden memnuniyetsizliği, yeme davranışları ve psikolojik iyilik hâli arasındaki ilişkiler bilimsel araştırmalarda incelenmektedir.
Ancak sosyal medya kullanımının bütün bireylerde aynı sonuçları doğurduğunu söylemek mümkün değildir.
İçeriğin niteliği, kullanım biçimi ve bireysel özellikler önemlidir.
Sağlık iletişiminde amaç, insanları belirli bir beden görünümüne zorlamak olmamalıdır.
Beslenme danışmanlığı, metabolik sağlık, fiziksel işlevsellik, yaşam kalitesi ve bireyin gereksinimleri üzerine kurulmalıdır.
Çünkü insan sağlığı, yalnızca tartıdaki rakamla veya dış görünüşle ölçülemez.
Duyguları tanımak, beslenme davranışını anlamanın başlangıcıdır
Duygusal yeme davranışının değerlendirilmesinde kişinin hangi durumlarda yemek yeme isteği yaşadığını fark etmesi yararlı olabilir.
Örneğin yoğun stres sonrasında, yalnızlık hissedildiğinde veya uzun süre çalıştıktan sonra ortaya çıkan yemek isteği, farklı nedenlerle ilişkili olabilir.
Bu durumların fark edilmesi, bireyin davranışlarını daha iyi anlamasına yardımcı olabilir.
Ancak her yemek isteğini sürekli sorgulamak veya besin tüketimini aşırı denetlemek de bazı kişilerde kaygıyı artırabilir.
Bu nedenle farkındalık yaklaşımı esnek ve yargılayıcı olmayan biçimde uygulanmalıdır.
Düzenli öğünler, yeterli uyku, fiziksel aktivite ve stresle baş etme becerileri, bazı bireylerde yeme düzeninin iyileştirilmesine katkıda bulunabilir.
Gerektiğinde psikolojik destek ve beslenme danışmanlığı birlikte yürütülebilir.
Özellikle tekrarlayan kontrol kaybı, belirgin suçluluk, aşırı kısıtlama veya yaşam kalitesinde bozulma varsa profesyonel değerlendirme önemlidir.
Burada temel amaç, kişinin bütün duygusal ihtiyaçlarını yemek dışındaki yöntemlerle karşılamaya zorlanması değildir.
Amaç, yemek yemenin duygularla baş etmede kullanılan seçeneklerden yalnızca biri olmasını ve bireyin farklı baş etme becerileri geliştirebilmesini sağlamaktır.
Hekimliğin penceresinden: Hastanın ne yediği kadar neden yediği de önemlidir
Birinci basamak sağlık hizmetlerinde beslenme değerlendirmesi çoğu zaman kilo, kan şekeri, kolesterol ve diğer metabolik göstergeler üzerinden yapılır.
Bu ölçümler klinik açıdan önemlidir.
Ancak bazı hastalarda beslenme davranışını etkileyen psikolojik ve toplumsal etkenler de değerlendirilmelidir.
Örneğin akşam saatlerinde yoğun yemek tüketen bir hastanın gün içerisinde öğün atlayıp atlamadığı, uyku düzeni, çalışma koşulları ve stres düzeyi sorgulanabilir.
Benzer şekilde kilo yönetiminde güçlük yaşayan bireylerde depresyon, kaygı belirtileri, kullanılan ilaçlar ve olası yeme bozuklukları dikkate alınmalıdır.
Ancak her hastanın ayrıntılı psikolojik değerlendirmeye ihtiyaç duyduğu düşünülmemelidir.
Klinik yaklaşım, hastanın yakınmaları ve gereksinimleri doğrultusunda şekillenmelidir.
Önemli olan, hastanın beslenme davranışını yalnızca irade gücüyle açıklamamaktır.
Çünkü insan davranışları, biyolojik gereksinimler ile yaşam deneyimlerinin karşılıklı etkileşimi sonucunda ortaya çıkar.
İyi hekimlik, hastanın yalnızca bedenini değil, davranışlarının oluştuğu koşulları da anlamaya çalışır.
Son söz: İnsan bazen yemek değil, huzur arar
İnsan yaşamı boyunca sayısız kez yemek yer.
Bazı öğünleri hatırlamaz bile.
Ancak bazı sofralar hafızasında yıllarca kalır.
Çocukluğunda kendisini güvende hissettiği bir akşam yemeği, sevdiği biriyle paylaştığı sade bir kahvaltı veya zor bir günün ardından hazırlanan sıcak bir çorba, yalnızca beslenme deneyimi değildir.
Bu anılar, insanın duygusal dünyasının da parçalarıdır.
Bu nedenle yemekle duygular arasındaki ilişkiyi bütünüyle ortadan kaldırmaya çalışmak ne gerçekçidir ne de gereklidir.
Önemli olan, insanın kendi ihtiyaçlarını anlayabilmesi ve yemek yeme davranışının yaşamını olumsuz etkileyen bir döngüye dönüşmesini önleyebilmesidir.
Bazen bir insanın ihtiyacı gerçekten yemektir.
Bazen dinlenmek, bazen konuşmak, bazen de uzun süredir ertelediği bir duyguyla yüzleşmektir.
Sağlıklı yaşam, bütün duyguları kontrol altına almak veya her davranışı kusursuz biçimde düzenlemek değildir.
Sağlıklı yaşam, insanın bedensel ve ruhsal gereksinimlerini tanıyabilmesi ve bunlar arasında sürdürülebilir bir denge kurabilmesidir.
Beslenme bilimi bize vücudun enerji gereksinimlerini, metabolik süreçleri ve besinlerin sağlık üzerindeki etkilerini açıklar.
Psikoloji, duyguların ve davranışların bu süreçlerle nasıl ilişki kurduğunu anlamamıza yardımcı olur.
Sosyoloji ise insanın bütün bunları hangi toplumsal koşullar içerisinde yaşadığını gösterir.
Bu üç yaklaşım birlikte ele alındığında, yemek yemenin yalnızca biyolojik bir faaliyet olmadığı daha açık biçimde görülür.
Çünkü insan bazen açlığını doyurmak için yemek yer; bazen de doyuramadığı bir duygunun sessizliğini bastırmaya çalışır.
Ve belki de sağlıklı beslenmenin en önemli adımlarından biri, bu iki ihtiyacın birbirinden farklı olabileceğini fark etmektir.