İçeriğe geç
19 Kasım 2026 Perşembe
Prof. Dr. Mehmet Münir DEDEOĞLUKöşe Yazarı

Sosyal Sorunların Tarihini Öğrenmek, Geleceği İnşa Etmemize Ne kadar Katkı Sağlar?

Giriş: 47 okunma10 dk okuma
Paylaş

Sesli Dinle

Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.

Elbette, bu ülkenin okumuş yazmış insanları olarak içinde yaşadığımız toplumun mevcut olumsuz bir durumunu veya bilim dünyasında karşılaştığımız problemi anlamak için bu sorunu veya olumsuz sonucu yaratan süreçleri bilmek, nedenlerini kavramak ve tekrarlamak, mevcut durum karşısında duyduğumuz hayretten doğan anlama ihtiyacımızı önemli bir ölçüde tatmin edecektir. Zira bir olayın nedenlerini kavramak, onun nasıl meydana geldiğini açıklamak, mevcut sorunu veya durumu bir neden-sonuç ilişkisi içerisinde anlamlandırmamızı sağlar.Ancak mevcut durumu doğuran nedenleri bilmek, olumsuzlukları olumluya dönüştürmek için yeterli gelecek midir?

Bir sorunun ortaya çıkış nedenlerini bilmek, o sorunu ortadan kaldırma imkânını da beraberinde zorunlu olarak getirir mi? Bu soruların cevabı, her şeyden önce karşı karşıya bulunduğumuz olumsuzluğun mahiyetine bağlıdır. Zira bir olgunun nedenlerini açıklamakla, onun doğurduğu sonuçları ortadan kaldırmak aynı şey değildir. Üstelik her varlık alanının kendine özgü yapısı ve işleyişi, sorunların çözümünde farklı yöntemlerin kullanılmasını gerektirebilir: Örneğin, fiziksel bir nesnenin bozulmasına, yıkılmasına veya işlevsiz kalmasına yol açan nedenleri bilmek ve bu nedenleri ortadan kaldırmak, söz konusu nesnenin yeniden işler hâle getirilmesini mümkün kılabilir. Bir binanın yıkılmasına yol açan yapısal kusurların giderilmesi veya bir makinenin bozulan parçalarının onarılması, bunların işlevlerini yeniden kazanmasını sağlayabilir. Ama ne var ki, soğuk havada uygun olmayan kıyafetlerle dolaştığınız için eğer zatürreye yakalanmışsanız, bundan sonra hayatınızı sürekli sıcak bir ortamda geçirmeniz mevcut hastalığınızı kendiliğinden ortadan kaldırmayacaktır. Çünkü hastalığın ortaya çıkmasını tayin eden koşulların ortadan bu noktadan sonra ortadan kaldırılması, artık meydana gelmiş olan bu biyolojik bozukluğun tedavi edilmesi anlamına gelmez. Ve sizin hastalığı yenmeniz mümkün değildir.Bu günün sosyal sorunlarının tarihini bilmek mevcut toplumsal sorunları çözmenizi asla garantilemez.

Aydınlarımız sosyal sorunları analiz ederken niçin fiziksel olaylardan örnek vermektedirler, bunu anlamak mümkün değildir. Burada yalnızca neden ile sonuç arasında değil, söz konusu varlıkların yapıları ve tabi oldukları süreçler arasında muazzam  farklılık bulunmaktadır. Dolayısıyla cansız bir nesne için geçerli olan çözüm yöntem ve önerilerin, biyolojik bir varlığa hiçbir ayrım gözetmeksizin uygulayamadığınız gibi sosyo-kültürel sorunlara fiziksel ve biyolojik alanlardan çözüm devşiremezsiniz.

Şimdi sosyal olguların ontolojik niteliğini belirlemeye çalıştığımızda, bunların fiziksel ve biyolojik süreçlere indirgenemeyen, tinsel ve anlamsal  ilişkilerle şekillenen kendilerine özgü yapılar olduğunu açıkça görürüz. Sosyal olguların maddi ve biyolojik koşullarla ilişkili olması, onların yalnızca bu koşullardan hareketle açıklanabileceği anlamına asla gelemez. Zira toplumsal gerçeklik, insanın düşünce, irade, değer ve anlam dünyasıyla şekillenen ilişkiler içerisinde meydana gelmektedir. Bu nedenle fiziksel nesneler veya biyolojik varlıklar için geliştirilen çözüm yöntemlerini sosyal olgulara aynen uygulamak, çoğu zaman bir söz yığınından öteye de geçmeyecektir. Sosyal sorunların anlaşılması ve çözülmesi, her şeyden önce onların kendilerine özgü varlık koşullarının ve yapısal ilişkilerinin kavranmasını gerektirir. Bu yüzden felsefe vardır ve gereklidir. Yanlış düşünme biçimleriyle sağlıklı sonuçlar devşirilemeyeceğine içinde yaşadığımız olaylar açıkça tanıklık etmektedir.

Unutulmamalı ki, insan, belirli koşullar altında daima aynı tepkileri veren mekanik bir varlık değildir. Sürekli değişen toplumsal, psikolojik ve manevi etkiler altında, geçmişte verdiği kararları benzer koşullarda dahi tekrarlamayabilir ve çoğunlukla  farklı davranışlar sergileyebilir. Zira insan davranışları, yalnızca dış dünyadan gelen nedenlerle değil, bireyin değişen bilinç, irade, değer ve anlamsal dünyasıyla (manevi) da şekillenir. Bu nedenle insanın meydana getirdiği sosyal gerçekliği, fiziksel nesneler arasındaki mekanik nedensellik ilişkilerine indirgeyerek açıklamaya çalışmak doğru bir analiz olmadığı gibi doğru bir düşünme şekli de değildir.

İçinde yaşadığımız sosyal gerçeklikler, bizi her an zihinsel, duygusal, psişik ve manevi bakımdan etkilemeye devam etmektedir. Bu gerçekliklerin yol açtığı olumsuzluklar, onların doğasına uygun olmayan yöntemlerle asla ortadan kaldırılamaz. Toplumu bir inşaat gibi tasavvur ederek bina, yol veya başka bir fiziksel yapının inşasında geçerli olan yöntemleri sosyal sorunların çözümü olarak panellerde, TV kanallarında ve hatta amfilerde dayatmak, sosyal olguların kendilerine özgü varlık koşullarını ve işleyişini göz ardı etmek demektir. Böyle bir yaklaşım, insanı belirli koşullar altında önceden hesaplanabilir sonuçlar veren bir nesne olarak kabul etme tehlikesini de beraberinde getirir. Oysa sosyal sorunların mahiyetini kavramadan geliştirilen çözüm önerileri, mevcut olumsuzlukları gidermek bir yana, onları daha da derinleştirerek toplumu ve gelecek nesilleri telafisi güç felaketlere sürükleyebilir.Bu nedenle, karşı karşıya bulunduğumuz sorunların, eksikliğin veya aksaklığın hangi varlık kategorisine ait olduğunu doğru biçimde tespit etmek hayati öneme sahiptir. Zira bir sorunun mahiyetini ve ait olduğu varlık alanını belirlemeden geliştirilen çözüm önerileri, yalnızca sonuçsuz kalmakla kalmayıp mevcut sorunların daha da derinleşmesine ve kangrenleşmesine yol açabilir. Her varlık alanının kendine özgü yapısını kavramak, o alana ilişkin sorunları doğru yöntemlerle ele almanın ve çözüm üretmenin ön şartlarından biridir.Ne var ki sorunların ait olduğu varlık alanını doğru belirlemek de tek başına yeterli değildir. Bunun yanı sıra, bir olgunun geçmişini ve ortaya çıkış nedenlerini bilmekle, onun mevcut sorunlarına çözüm üretebilecek düşünsel yetkinliğe sahip olmak arasında da ayrım yapmak gerekmektedir Geçmişin bilgisi, bugünü anlamamıza kısmen yardımcı olabilir. Ancak geçmişte meydana gelen olayları ve bunların nedenlerini öğrenmiş olmak, bugünün sorunlarını çözebileceğimiz veya geleceği doğru biçimde planlayabileceğimiz anlamına gelmez. Çünkü çözüm üretmek, yalnızca mevcut bilgileri tekrarlamayı değil, bu bilgilerden hareketle yeni ilişkiler kurmayı, yeni düşünceler geliştirmeyi ve karşı karşıya bulunduğumuz gerçekliğe uygun modeller oluşturmayı da zorunlu kılar..

Bütün bu değerlendirmelerden hareketle diyebilirim ki ülkemizin bilim ve düşünce yuvaları olması gereken eğitim kurumlarında, mevcut sorunlara çözüm üretecek modeller geliştirmekten ziyade, bu sorunları doğuran nedenlerin ve onların tarihsel gelişiminin incelenmesine ağırlık verilmektedir. Örneğin, fiziğin temel problemlerini kavratmak ve bu bilgilerden hareketle yeni modeller geliştirmeyi öğretmek yerine, fizik tarihini aktarmayı ve öğrencilere bu tarihi belletmeyi tercih ediyoruz. Böylece onları günümüzün ve geleceğin büyük fizikçileri olarak yetiştirebileceğimizi hayal ediyoruz. Benzer şekilde, öğrenciye hukuk nosyonu kazandırmak yerine ona kuru bir hukuk tarihini öğretmeye, dinî meseleleri kavrayıp yorumlayabilecek din bilginleri yetiştirmek yerine kelam, fıkıh ve hadis tarihini bilen bir manada tarihçiler yetiştirmeye yöneliyoruz.

Elbette bir bilim dalının tarihini öğrenmek gereksiz değildir. Aksine, bilimsel düşüncenin hangi sorunlar karşısında ve nasıl geliştiğini anlamak bakımından da  önemlidir. Ancak bir disiplinin tarihini bilmek, o disiplinin problemlerini kavrama ve çözme yetkinliğine sahip olmakla aynı şey değildir. Ülkemiz aydınının önemli bir yanılgısı, geçmişi bilmenin bugünü anlamak ve geleceği planlamak için yeterli olduğu yönündeki yerleşik yanlış kanaatidir. Oysa geçmişin bilgisi, bugünü anlamanın önemli araçlarından biri olsa da geleceği inşa edecek düşünce ve çözüm modellerini geliştirme becerisinin yerini asla tutamaz. Bilimsel eğitimin asıl amacı, yalnızca geçmişte üretilmiş bilgileri aktarmak değildir. Olması gereken bu bilgilerden hareketle problemleri doğru kavrayabilecekve onlara ilişkin doğru çözümler üretebilecek bir düşünme yetkinliği kazandırmak amaç olmalıdır. Bu bakımdan tüm fakültelerin birinci sınıfında “doğru düşünme yöntem-bilimi” dersi zorunlu hale getirilmelidir.

Paylaş
Bu yazı yazarın kişisel görüşüdür.

Prof. Dr. Mehmet Münir DEDEOĞLU — diğer yazılar

Yorumlar

Yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.