Kutup Yıldızı nasıl bulunur? Büyükayı yöntemi ve gece yön bulma

Kutup Yıldızı en parlak yıldız değil ama gökyüzünde neredeyse hiç yer değiştirmiyor. Büyükayı ve Kraliçe takımyıldızlarından yararlanarak onu bulmanın yollarını ve yön bulmayı anlattık.

Kutup Yıldızı'nı bulmanın en kolay yolu, Büyükayı takımyıldızının kepçe biçimli yedi parlak yıldızından yararlanmaktır: Kepçenin uç kısmındaki iki yıldızı birleştiren çizgiyi, bu iki yıldız arasındaki mesafenin yaklaşık beş katı kadar uzattığınızda Kutup Yıldızı'na ulaşırsınız. Kutup Yıldızı kuzey yönünü gösterir ve ufuktan yüksekliği bulunduğunuz enleme yaklaşık eşittir. Yön bulmak, gökyüzü gözlemine başlama rehberimizde anlattığımız gibi gökyüzünü tanımanın ilk adımıdır.

Kutup Yıldızı neden yerinden oynamıyor?

Dünya kendi ekseni etrafında döndüğü için gece boyunca bütün yıldızlar gökyüzünde doğudan batıya doğru hareket ediyormuş gibi görünür. Dünya'nın dönme ekseni uzaya doğru uzatıldığında, kuzey yarımkürede gökyüzünde bir noktaya denk gelir; buna kuzey gök kutbu denir. Kutup Yıldızı bu noktaya çok yakındır, bu yüzden bütün yıldızlar onun çevresinde döner, kendisi ise neredeyse sabit kalır.

Bunu uzun pozlamalı fotoğraflarda açıkça görebilirsiniz: Kuzeye doğrultulmuş bir kamerayla saatlerce pozlama yapıldığında yıldızlar iç içe çemberler çizer ve bu çemberlerin merkezinde Kutup Yıldızı'nın neredeyse hiç iz bırakmadığı görülür.

Yaygın bir yanılgı: En parlak yıldız değil

Kutup Yıldızı'nın gökyüzünün en parlak yıldızı olduğu sık duyulan bir yanılgıdır. Aslında orta parlaklıkta bir yıldızdır ve parlaklık sıralamasında ilk sıralarda yer almaz. Değeri, parlaklığından değil konumundan gelir. Bu yüzden onu parlaklığına bakarak değil, aşağıdaki yöntemlerle bulmak gerekir.

Yöntem 1: Büyükayı'nın kepçesi

1. Büyükayı'yı bulun: Yedi parlak yıldızdan oluşan, uzun saplı bir kepçe ya da tencere biçimi arayın. Türkiye'den bakıldığında yılın büyük bölümünde kuzey gökyüzünde görülür; ilkbaharda akşamları tepeye yakın, sonbaharda ise ufka yakın ve alçaktadır.
2. İşaretçi yıldızları belirleyin: Kepçenin saptan en uzak kenarındaki iki yıldız, işaretçi yıldızlar olarak bilinir.
3. Çizgiyi uzatın: Kepçenin dibindeki yıldızdan ağzındaki yıldıza doğru hayali bir çizgi çekin ve bu çizgiyi, iki yıldız arasındaki mesafenin yaklaşık beş katı kadar devam ettirin.
4. Doğrulayın: Ulaştığınız yerde çevresine göre yalnız duran, orta parlaklıkta bir yıldız göreceksiniz. Bu yıldız, Küçükayı takımyıldızının kuyruğunun ucundadır.

Pratik bir ölçü: Kolunuzu tam uzattığınızda yumruğunuz gökyüzünde yaklaşık 10 derecelik bir alanı kaplar. İşaretçi yıldızlar arasındaki mesafe yaklaşık 5 derece, yani yarım yumruk kadardır; Kutup Yıldızı ise bunun beş katı, yaklaşık iki buçuk yumruk ötededir.

Yöntem 2: Kraliçe takımyıldızı

Büyükayı ufka yakın ve ağaçlar ya da binalar arkasında kaldığında, Kutup Yıldızı'nın diğer yanında yer alan Kraliçe (Kassiyopeia) takımyıldızı yardımcı olur. Beş parlak yıldızın oluşturduğu W ya da M harfi biçimi kolayca tanınır. W'nin ortasındaki yıldızdan, W'nin açık tarafına dik doğrultuda ilerlediğinizde Kutup Yıldızı'na ulaşırsınız. Büyükayı ile Kraliçe, Kutup Yıldızı'nın iki yanında karşılıklı durur; biri alçaldığında diğeri yükselir.

Kutup Yıldızı'nın yüksekliği ve enlem

Kutup Yıldızı'nın ufuktan yüksekliği, bulunduğunuz yerin enlemine yaklaşık eşittir. Ekvatorda ufka yapışık, Kuzey Kutbu'nda ise tam tepededir. Türkiye yaklaşık 36 ile 42 derece kuzey enlemleri arasında yer aldığı için Kutup Yıldızı ülkemizin her yerinden ufkun 36-42 derece kadar üzerinde görülür.

Yumruk ölçüsüyle bu, ufuktan yukarı doğru yaklaşık dört yumruk demektir. Aynı ilke, denizcilerin yüzyıllar boyunca bulundukları enlemi belirlemek için kullandığı yöntemin temelidir: Kutup Yıldızı'nın yüksekliğini ölçen bir denizci, ne kadar kuzeyde ya da güneyde olduğunu hesaplayabiliyordu.

Küçükayı'yı tanımak

Kutup Yıldızı'nı bulduğunuzda, aslında Küçükayı takımyıldızının kuyruk ucunu da bulmuş olursunuz. Küçükayı, Büyükayı'ya benzeyen ama daha küçük ve çok daha sönük bir kepçe biçimindedir. Kepçenin Kutup Yıldızı dışındaki yıldızlarının çoğu sönük olduğu için şehir ışıkları altında yalnızca birkaçı seçilebilir. Karanlık bir yerde Küçükayı'nın yedi yıldızının kaçını görebildiğiniz, gökyüzünüzün ne kadar karanlık olduğunu anlamak için de basit bir ölçüt olarak kullanılabilir.

Gece yön bulmak

Gökyüzünde kuzeyi bulmak, diğer yönleri de kendiliğinden belirler; bu yüzden Kutup Yıldızı yüzyıllar boyunca gezginlerin en güvendiği işaret oldu.

Kutup Yıldızı'na yüzünüzü döndüğünüzde kuzeye bakarsınız; sağınız doğu, solunuz batı, arkanız güneydir. Bu yöntem, pusula ya da telefonun olmadığı durumlarda kabaca yön belirlemenin pratik bir yoludur. Ancak doğada yön bulmayı yalnızca buna bırakmamak, haritası ve şarjlı bir telefonu olmadan bilinmeyen arazide gece yürüyüşüne çıkmamak gerekir.

Kutup Yıldızı'nı bulduktan sonra mevsimin belirgin takımyıldızlarını öğrenmek kolaylaşır; bu da gezegenleri yıldızlardan ayırt etmek gibi sonraki adımları hızlandırır. Kutup Yıldızı çevresinde dönen yıldızların iz fotoğrafını çekmek isterseniz telefonla uzun pozlama yapma önerilerimize göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kutup Yıldızı her zaman kutup yıldızı mı kalacak?

Hayır. Dünya'nın dönme ekseni, bir topacın yalpalaması gibi yaklaşık 26 bin yıllık bir döngüyle yavaşça yön değiştirir. Bu nedenle binlerce yıl içinde gök kutbu başka yıldızlara yaklaşacak; örneğin yaklaşık 12 bin yıl sonra parlak Vega yıldızı kutba yakın konumda olacak.

Kutup Yıldızı'nı şehirden görebilir miyim?

Evet, orta parlaklıkta olduğu için ışık kirliliği yüksek şehirlerde de genellikle seçilebilir. Zorluk, onu bulmanıza yardım eden Büyükayı yıldızlarını şehir ışıkları ve binalar arasında ayırt etmektedir; kuzey ufku açık bir balkon ya da çatı bu işi kolaylaştırır.

Güney yarımkürede Kutup Yıldızı görülür mü?

Ekvatorun güneyinden Kutup Yıldızı görülmez. Güney gök kutbunun yakınında parlak bir yıldız da yoktur; güney yarımküredeki gözlemciler yön bulmak için Güney Haçı takımyıldızını kullanır.

İlgili HaberÇıplak gözle görülen gezegenler hangileri? Yıldızlardan ayırmanın yolları