Ömür ÇELİKDÖNMEZKöşe YazarıAbhazya Savaşı’nda Türkiye’nin Yardımları, Gönüllüler ve İşçilikten Generalliğe Şendoğan Kayıt

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Kimi yolculuklar, insanı sadece bir coğrafyadan diğerine değil, bizzat yaşayacağı kaderin ortasına taşır. Lev Tolstoy’un meşhur "Bütün muhteşem hikayeler iki şekilde başlar: Ya bir insan bir yolculuğa çıkar ya da şehre bir yabancı gelir." tespitini adeta doğrulayan isimlerden biri de Abhaz kökenli Türk vatandaşı Şendoğan (Ajönba) Kayıt’tır.
Şendoğan Kayıt’ın 1992 yazında Gebze’den Abhazya’ya uzanan seyahati de böyle başladı. Yirmi günlük yıllık izin, onu belediye çalışanlığından cephe komutanlığına, ardından generalliğe götüren bir hayatın başlangıcı oldu.
Hendek’te Başlayan Hayat

1951 yılında Sakarya’nın Hendek ilçesine bağlı Çakallık köyünde dünyaya gelen Abhaz kökenli Kayıt, ilkokul sıralarını Ali Gaffar Okkan ile paylaştı.
Abhazca “Kazlataa” adıyla da bilinen Çakallık, Abhazya’dan göç eden Apsua (Abhaz/Abaza) topluluğunun yerleştiği köylerden biri. Köyde Abhaz kültürü ve gelenekleri, ortak bayram sofraları gibi kuşaktan kuşağa aktarılan etkinliklerle yaşatılıyor.
Gebze Belediyesinde çalıştığı dönemde, 1992 yılının Temmuz ayı sonunda hem dinlenmek hem de atalarının topraklarını görmek için 20 günlük yıllık iznini fırsat bilip turist olarak Abhazya’ya geçti.
Fakat 14 Ağustos’ta Gürcistan-Abhazya Savaşı’nın başlaması yolculuğunun seyrini tamamen değiştirdi; Kayıt, tatilini yarıda bırakarak Abhaz direniş güçlerinin safına katıldı.
Yirmi Günlük Tatilden Cephe Komutanlığına

Kayıt, savaşın başlamasının ardından Abhaz güçlerine katıldı. Yaşça büyük olması, Abhazca bilmesi ve arkadaşlarının güvenini kazanması, komutan seçilmesinde etkili oldu. Dil bilmesi, yerel savaşçılarla Türkiye’den gelen gönüllüler arasındaki iletişimi kolaylaştırırken arkadaşlarıyla kurduğu güven bağı, birlik içindeki sorumluluğunu artırdı.
1992–1993 Abhazya–Gürcistan Savaşı sırasında Abhaz kuvvetlerinin askerî sevk ve idaresinde öne çıkan isim, Kabardey kökenli Sultan Sosnaliyev oldu. Ekim 1992’de Genelkurmay Başkanlığına ve Savunma Bakan Yardımcılığına getirilen Sosnaliyev, 1993’te Savunma Bakanlığını üstlendi. Savaşın ilk döneminde Savunma Bakanlığı görevini Vladimir Arşba yürütüyordu
Gagra ve Sohum’daki çatışmalarda görev aldı.. 13 ay süren savaş boyunca çeşitli cephelerde aktif olarak savaştı ve Abhazya Parlamento Binası'nı ele geçiren Türk birliğine komuta etti. Kendisi ile yapılan söyleşide bu du durumu “Savaşta Türk birliğine verilen görev, bu binayı almaktı.” sözleriyle ifade eder.
Abhazya Savaşı’na Türkiye’den 350’den Fazla Gönüllü Katıldı

1992–1993 yıllarında yaşanan Gürcistan-Abhazya Savaşı sırasında Türkiye’den 350’den fazla gönüllü Abhazya’ya gitti. Araştırmacı Sufian Zhemukhov, Aralık 2008 tarihli PONARS Avrasya çalışmasında bu sayıya yer verdi. Çalışmanın Türkçe çevirisi, 1 Mart 2009’da Jineps gazetesinde yayımlandı.
Türkiye’den gönüllü katılımına ilişkin döneme yakın bir başka bilgi, Mayıs 1996 tarihli WRITENET raporunda bulunuyor.
“Türkiye’de Kuzey Kafkas Diasporası” başlıklı çalışma, Abhaz kaynaklarına dayanarak 1992 yılında Türkiye’den yaklaşık 150 Kuzey Kafkasyalının savaşmak üzere Abhazya’ya gittiğini aktarıyor.

Türkiye diasporasından Abhazya’ya giden 33 kişilik ilk gönüllü Abhaz, Adıge grup ve onları uğurlayan kafile.
Bu rakam yalnızca 1992 yılını kapsarken, Zhemukhov’un verdiği 350’den fazla gönüllü bilgisi savaş dönemindeki katılımı ele alıyor.
“Abhazya Savaşında Gönüllüler Hareketi” başlıklı çalışmaya göre Türkiye diasporasından yola çıkan ilk gönüllü grup 33 kişiden oluşuyordu.
Grup, 24 Ağustos 1992’de Türkiye’den hareket ederek 25 Ağustos’ta Gudauta’ya ulaştı. Bu sayı, savaş boyunca Türkiye’den gidenlerin toplamını değil, ilk grubun büyüklüğünü gösteriyor.
Başbakan Süleyman Demirel, Abhazlara yardım göndermişti

Süleyman Demirel’in başbakanlığı döneminde Türkiye, 1992–1993 Abhazya–Gürcistan Savaşı’ ndan ndan etkilenen Abhaz halkına insani yardım gönderdi.
TBMM’nin 29 Haziran 1993 tarihli tutanaklarında yer alan resmî açıklamaya göre, Gürcistan makamlarından yardımın ulaştırılmasına ilişkin güvence alınmasının ardından, 18 Eylül 1992’de Gudauta’ya 6 ton un, 4 ton pirinç, 4 ton şeker ve 1 ton ilaç ile tıbbi malzemeden oluşan toplam 15 tonluk yardım ulaştırıldı.
Ocak 1993 sonunda ise gıda maddeleri, sigara ve narkoz cihazlarını içeren 550 tonluk başka bir yardım paketi Gagra Limanı’nda yerel makamlara teslim edildi.
Şendoğan Kayıt’ın anlatımı, tarihe tanıklık ediyor: “Türkiye'den bir yardım uçağı geldi. Bambora Havaalanı'na girdi. Süleyman Demirel göndermiş. Askeri törenle karşıladık. Bir albay, iki binbaşı, dört yüzbaşı indi. 'Hoş geldiniz Sayın Albayım' dedim. Bana 'Sayın Paşam' deyince ben sindiremedim, tam anlayamadım.
Hani elleri omza dokundurarak 'Paşam' derler ya 'Ufak gördü' olarak algıladım. O arada binbaşı ile buranın tugay komutanı, İngilizce bir şeyler konuştu. Anlamadım ben. 'Sayın Albayım, Sayın Cumhurbaşkanımız sizi bekliyor, lütfen haydi şehre gidelim' dedim.
'Hayır olmaz komutanım' karşılığını verdi. O zaman anladım 'Paşam'ın ne olduğunu. 'Hayır gidemeyiz' dedi. 'Niye?' Tugay komutanı, İngilizce olarak 'Şehre giderseniz güvenliğinizi sağlayamayız' demiş. 'Atlayın araçlara, can güvenliğinizden ben sorumluyum' dedim. Aldım, şehre gittim. Yemekten sonra, Cumhurbaşkanımızı anons ettim. 'Al gel' dedi. Aldım gittik, görüştük."
Şendoğan Kayıt’ın Askerî Hayatı ve Ailesi
Çatışmalar sırasında üç kez yaralanan ve vücuduna 49 şarapnel parçası isabet eden Kayıt, 11 ameliyat geçirdi. Sohum’daki parlamento binasına yönelik harekâtta ağır yaralandı. Türkiye’deki tedavisinin ardından yeniden Abhazya’ya döndü.
Askerî eğitimi olmamasına rağmen cephede gösterdiği başarılar ve üstlendiği sorumluluklar sayesinde yüzbaşılık ve binbaşılık rütbelerinin ardından tuğgeneralliğe yükseldi. Dönemin Abhazya Devlet Başkanı Vladislav Ardzınba tarafından üstün hizmet madalyalarıyla ödüllendirildi ve tuğgeneral rütbesiyle emekliye ayrıldı.
Öğretmen Nona Hanım’la evlenen Kayıt’ın, 2001 yılında Nart adını verdikleri oğlu dünyaya geldi. Aynı yıl yeniden çatışmalarda görev aldıktan sonra ailesiyle Türkiye’ye taşındı. Yaklaşık yedi yıl Türkiye’de yaşadı; 2008’de Abhazya’ya kesin dönüş yaparak eşi Nona ve oğlu Nart’la başkent Sohum’a yerleşti.
Yabancı Araştırmalara Giren Yaşam Öyküsü

Şendoğan Kayıt’ın adı, Türkiye’deki haberlerin yanı sıra yabancı araştırmalara da girdi. Gürcistan merkezli Caucasian House’un 2021 tarihli İngilizce yayınında, “Şendoğan Kaiti (Azhund)” adıyla, Türkiye’deki Abhaz diasporasından gelerek Abhaz ordusunda general olan kişi olarak anıldı. Böylece hayat hikâyesi, Türkiye’deki Kafkas diasporasının Abhazya’yla ilişkilerini inceleyen çalışmaların da bir parçası oldu.
Hendek, Gebze ve Sohum Arasında Bir Hayat
Onun yaşamında Hendek, Gebze ve Sohum birbirini tamamlayan üç durak oluşturdu. Hendek çocukluğunun ve aile köklerinin, Gebze çalışma hayatının, Sohum ise savaş yıllarıyla birlikte kurduğu yeni hayatın merkezi oldu. Türkiye ile Abhazya arasındaki aile ve kültür bağları, kendi yaşamında somut bir karşılık buldu.
Sohum’da DEVLET Töreniyle Uğurlandı

Şendoğan Kayıt, 2018 yılında Sohum’da hayatını kaybetti. Vasiyeti üzerine 16 Eylül’de aynı şehirde düzenlenen DEVLET töreniyle toprağa verildi. Cenazesine Abhazya yönetiminden yetkililer, milletvekilleri, silah arkadaşları ve Türkiye’den gelen yakınları katıldı. Ağabeyi Rıdvan Kayıt da kardeşini uğurlamak üzere Abhazya’ya gitti.
Doğduğu Çakallık’ta da onun için helallik ve anma töreni düzenlendi. Ailesinin evine Türk ve Abhaz bayraklarıyla fotoğrafı asıldı. Şendoğan Kayıt, hayatının iki yakasında, Hendek ve Sohum’da uğurlanırken geride yirmi günlük bir tatille başlayan, iki ülkeye uzanan sıra dışı bir yaşam öyküsü bıraktı.
İlgili Kaynakça
sonraaber/4541/sendogan-kayit.html
https://www.sakaryaabhaz.org/sayfa.php
https://www.cakallik.com.tr/Pages1_2/2128
https://smr.gov.ge/uploads/prev/vol3_629a84b9.pdf
smr.gov.ge/uploads/prev/vol3_629a84b9.pdf
circassiancenter.com/tr/turkiyedeki-cerkes-ko…
apsuara.org/abhazya-savasinda-gonulluler-hare…
41havadis.com/mobile/?page=haber&ID=48888
https://www.hendekhaber.com.tr/abhazyanin-hendekli-tuggenerali
refworld.org/reference/countryrep/writenet/19…
aydinpost.com/turist-olarak-gittigi-ulkede-ge…
https://medyabar.com/haber/2792692/abhazyada-hayatini-kaybetmisti
https://jinepsgazetesi.com/2009/03/ponars-avrasya-politikasi-not-no-54/
ponarseurasia.org/circassian-world-responses-…
sakaryayenigun.com.tr/amp/haber/17922218/abha…
https://www.aa.com.tr/tr/yasam/turist-olarak-gittigi-ulkede-general-oldu/158939
https://www.instagram.com/p/Dfb-u_XIude/?rpxt=MWszeXlpMHZ2c2kwaw==
https://www.bloomberght.com/turist-olarak-geldigi-ulkede-general-oldu-1558525
tgrthaber.com/dunya/turist-olarak-gittigi-ulk…
https://www.enkocaeli.com/haber/29126446/turist-olarak-gittigi-ulkede-general-olmustu-iste-hikayesi