Fonlardan Fazlası: Kaybolan Güven

Bir fon olayında kaybolan yalnızca para değildir. Bazen bir emeklinin yılları, bir ailenin geleceği, bir gencin dürüst çalışarak bir yere varabileceğine dair inancı da kaybolur.

Biz ise çoğu zaman aynı tartışmaya sıkışırız: Kim kime yakın? Hangi partiden? Kimin tanıdığı?

Oysa vatandaşın birikimi erirken siyasi yakınlık hesabı yapmak, asıl soruyu gölgede bırakır: Bu işlemler nasıl yürüdü, hangi denetimlerden geçti, uyarılar nerede karşılıksız kaldı?

Bu mesele hükümetin veya muhalefetin sınırlarına sığmaz. Kamusal yetkinin kullanıldığı, vatandaşın hakkının ve parasının söz konusu olduğu her yerde aynı ölçü geçerlidir: Karar izlenebilir, gerekçe anlaşılabilir, sorumluluk belirlenebilir olmalıdır.

Pazarda elindeki fasulyeyi satabilmek için kırk takla atan esnafla, birikimini kurtarmaya çalışan emeklinin ortak bir beklentisi vardır: Emeğinin karşılığını alabilmek. Fakat çalışmanın karşılığı belirsizleşirken kolay kazanç hikâyeleri büyüdüğünde, gençlerin zihninde tehlikeli bir soru belirir: “Çalışarak mı kazanacağım, bir yolunu bularak mı?”

Bir başka genç de geleceğini yurt dışında arar. Elbette yurt dışında okumak kıymetli bir tercih olabilir. Ancak insanın gitme isteğini meraktan çok kendi ülkesindeki adalete ve fırsatlara duyduğu güvensizlik besliyorsa, hepimizin durup düşünmesi gerekir.

Siber güvenlik ve dijital deliller üzerine çalışırken karşılaştığım meselelerin gündelik hayatta da karşılığı var: Sonucu takip edilemeyen başvurular, sorumlusu bulunamayan işlemler, birbirine aktarılan şikâyetler… Vatandaşın beklediği ayrıcalık değil; başvurusunun duyulması, işleminin gerekçesini görebilmesi ve hakkını arayabilmesidir.

Burada sayısal zekâ destekli denetim ve karar destek üniteleri somut bir imkân sunuyor. Üstelik sayısal denetimin altyapısı şimdiden kullanımda. Sayıştayın VERA gibi veri analizi sistemleri bunun örneklerinden biri. Ancak bu altyapıların varlığı, bütün kamu süreçlerinin kesintisiz ve sayısal zekâ destekli gözetim altında olduğu anlamına gelmiyor.

Artık önümüzdeki mesele, bu kapasitenin vatandaşın hayatında hangi sonucu ürettiğidir. Olağandışı para hareketlerini, tekrarlanan işlem hatalarını, çıkar çatışması ihtimallerini ve gerekçesiz gecikmeleri erken görünür kılan sistemler; zarar büyümeden inceleme başlatılmasına yardımcı olabilir.

Hâkiminden savcısına, milletvekilinden bakanına, belediyesinden kamu kurumuna kadar kamusal sorumluluk taşıyan herkesin işlemleri, yetki sınırları ve görevlerinin niteliği içinde denetlenebilir olmalıdır. Unvan büyüdükçe hesap verme sorumluluğu da büyür.

Bu şeffaflık, vatandaşın özel hayatını sergilemek değildir. Kamusal kararın nasıl alındığını görünür kılmaktır. Karar destek sistemleri de insanın yerine hüküm vermez; kararın dayanaklarını güçlendirir. Ürettikleri uyarılar incelenebilmeli, hataları düzeltilebilmeli ve kendileri de denetlenmelidir.

Benim Sayısal Vatan anlayışımın merkezinde bu güven vardır. Verisini koruyan, kamu yetkisinin kullanımını izleyebilen, vatandaşının emeğine ve hakkına sahip çıkan bir ülke.

Çünkü bir ülkenin geleceği, gencinin şu soruya vereceği cevapta saklıdır:

“Burada dürüstçe çalışarak bir hayat kurabilir miyim?”

O cevabı güvenle “evet” yapabildiğimiz ölçüde Sayısal Vatanı korumuş oluruz.

Türkiye bu dönüşüme sıfırdan başlamıyor. Sayısal zekâ destekli sistemler, güvenlik birimlerimizin çalışmalarında şimdiden yer alıyor.

Emniyetin kullandığı ASENA, yani Analiz Sistemleri Narkotik Ağı, veriler arasındaki bağlantıları değerlendirerek uyuşturucuyla mücadelede tespit ve öngörü üretiyor. İstanbul Emniyetinin AVCI sistemi ise çevrim içi suç faaliyetlerinin araştırılmasında kullanılıyor; narkotik operasyonlarının yanında siber suç ve yasa dışı bahis soruşturmalarında da kullanım örnekleri bulunuyor.

NARVAS, vatandaşlardan gelen narkotik ihbarlarını analiz ederek yoğunluk haritaları ve yer-zaman odaklı mücadele planları oluşturulmasını sağlıyor. Jandarmanın da kamuoyuna duyurduğu DOLUNAY projesinde ise siber dolandırıcılığa karşı sayısal zekâ destekli analiz, hızlı adli süreç ve kurumlar arası koordinasyon hedefleniyor. DOLUNAY’ın hazırlıkları sürerken diğer örnekler, veriye dayalı mücadelenin sahada karşılık bulduğunu gösteriyor.

Şimdi bu birikimi daha geniş bir kamu yönetimi anlayışına taşıma zamanı.

Bir dolandırıcılık ağındaki ilişkileri inceleyen teknoloji; uygun yetki, veri ve denetim düzeni kurulduğunda kamu işlemlerindeki olağandışı örüntülerin araştırılmasına da yardımcı olabilir. Tekrarlanan usulsüzlükler, açıklanamayan gecikmeler, çıkar çatışması ihtimalleri ve karşılıksız kalan başvurular karar destek ünitelerinin incelemesine sunulabilir.

Bir vatandaşın dilekçesi nerede bekliyor? Bir işlem neden benzerlerinden farklı sonuçlanıyor? Sistemin verdiği uyarıyı kim değerlendirdi, hangi gerekçeyle işlem yaptı?

Şeffaflık, bu sorulara kayıtlı ve denetlenebilir cevap verebilmektir.

Hâkiminden savcısına, milletvekilinden bakanına kadar kamusal sorumluluk taşıyan herkes, görevinin niteliğine ve hukuki güvencelerine uygun biçimde hesap verebilmelidir. Yargı bağımsızlığı korunarak, vatandaşın mahremiyeti gözetilerek ve hiçbir siyasi kimliğe ayrıcalık tanınmadan.

Bu sistemler suçlu ilan eden makineler değildir. Bulguları görünür kılan, incelemeyi destekleyen araçlardır. Karar insanda kalır; kararın gerekçesi ve sorumluluğu da insanda kalır. Sisteme erişenlerin işlemleri de kayda alınır. Denetleyen mekanizma da denetlenir.

Pazardaki fasulyecinin, birikimini korumaya çalışan emeklinin ve geleceğini başka ülkelerde arayan gencin ihtiyacı aynı yerde birleşiyor: Emeğinin karşılığını alabileceği, hakkını ararken sesinin duyulacağı bir ülke.

Sayısal Vatan, tam da bu güvenin korunmasıdır. Ülkenin verisini korurken vatandaşının hakkını, emeğini ve geleceğini de korumaktır.

Son bir kavramı özellikle vurgulamak isterim. Yaygın adı “yapay zekâ” olan bu teknolojiler için ben “sayısal zekâ” ifadesini tercih ediyorum. Çünkü burada sözünü ettiğim; verilerden örüntüler çıkaran, riskleri işaretleyen ve insanın kararını destekleyen hesaplama sistemleridir.

Sayısal zekânın başarısını, dürüst çalışanın hakkını ne kadar koruduğuyla ölçeceğiz. Sayısal Vatanın gücünü de.

Fon olaylarıyla ayyuka çıkan güven sorunları karşısında, lafla peynir gemisinin yürümediğini defalarca tecrübe etmiş bir millet olarak artık siyasetten somut bir model istemeliyiz.

Seçim döneminde karşımıza çıkan siyasetçiye şunu söyleyebilmeliyiz:

“Laf anlatma dayı! Varsa modelin, uygulaman; çıkar ortaya. Bir belediyede, bir sitede, en azından bir apartmanda test edelim. Bütçeyi nasıl yönetiyorsun, şikâyeti nasıl çözüyorsun, işi ehline nasıl veriyorsun görelim. Sonuçlarını göster, sonra gel oy iste.”

Vatandaşın her işlem için kapı kapı dolaşması, tanıdık araması, işini gücünü bırakıp hakkının peşine düşmesi kader değildir. Seçilmiş veya atanmış olmak da kimseyi denetimin dışında tutamaz.

Kadim Türk devletinin hafızası ve kendini yenileme kabiliyeti düşünüldüğünde, kim bilir, belki birileri bugün bu tür modeller üzerinde çalışıyordur. Kamusal işlemlerin gerekçesini, kaynak kullanımını ve sorumluluk zincirini izlenebilir kılan bir yaklaşım düşünün: Adı AFALİNA — Algoritmik Faaliyet Analizi, Liyakat, İzlenebilirlik ve Nesnel Adalet olabilir. Vatandaş başvurusunun nerede olduğunu görürken, yetkili denetim birimleri de olağandışı işlemlerden zamanında haberdar olur.

Bir tutarsızlık belirdiğinde ise ATA — Algoritmik Takip ve Analiz adı verilebilecek bir mekanizma, kayıtları incelemeye sunar, yetkili birimleri uyarır ve alınan tedbirin sonucunu takip eder. Algoritmanın uyarısı hüküm değildir; gereğini delile ve hukuka dayanarak sorumlu kurumlar yapar. Fakat uyarının kim tarafından, hangi gerekçeyle karşılıksız bırakıldığı da kayıtlarda kalır.

Bunlar şimdilik bir ihtimal, bir tasavvur. Yine de Türk devletinin yarına hazırlanma iradesini yalnızca bugün gözümüzün önünde olanlarla ölçmemek gerekir. Kim bilir…

Böylece vatandaşa verilen söz de ölçülebilir hâle gelir: Ne vaat edildi, ne yapıldı, hangi kaynak kullanıldı, sonuç ne oldu?

Biz şu kısacık ömrümüzde ailemizle, sevdiklerimizle, hakikatle bir arada olmak istiyoruz. Her gün yeni bir mağduriyetin, sonuçsuz başvurunun, açıklanamayan işlemin peşinde zaman tüketmek zorunda değiliz.

Sayısal Vatan, vatandaşın parasını ve verisini koruduğu kadar ömrünü de koruyabilmelidir.

Ben bu nedenle “sayısal zekâ” diyorum. Hesap verebilir yönetimi destekleyen, emeğin hakkını koruyan ve insana yaşamak için zaman bırakan bir sayısal zekâ.

Gerçi kadim Türk devleti, derler ya, her zaman on sekiz yaşındadır; kendini yenileyecek kudreti vardır. Bakarsınız, “Önümde 700–800 dosya var” diyerek iş yükünü anlatan hâkim ve savcılarımız da sayısal zekâ desteğiyle, adaletin ciddiyetini koruyan oyunlaştırma tekniklerinin çalışma süreçlerine kattığı motivasyonla fark yaratır; titizlikleri, gerekçeli kararları ve zamanında sonuçlandırdıkları işler, sistemi geliştiren veri setlerine dönüşür… Kim bilir?